Büyük Kızkuşu

Büyük Kızkuşu, Orta Doğu'dan Güney ve Güneydoğu Asya'ya uzanan geniş bir kuşakta yaşayan, çoğunlukla yerleşik bir kızkuşudur. Batıda Türkiye'nin en güneydoğusu, Irak ve İran'dan başlayarak Basra Körfezi çevresi, Afganistan, Pakistan ve Hint alt kıtası boyunca doğuya uzanır; daha doğuda Myanmar, Güneydoğu Çin ve Güneydoğu Asya'nın bazı kesimlerinde de bulunur. Türkiye, türün dünya dağılımının kuzeybatı ucundadır. Ülkemizde esas olarak Güneydoğu Anadolu'da, özellikle Dicle-Fırat havzasının sıcak ve alçak kesimlerinde çok sınırlı bir dağılışa sahiptir. Türkiye'de görülen bireyler batıdaki aigneri formuyla ilişkilidir. Tür uzun mesafeli düzenli göçmen sayılmaz; ancak kuraklık, yağış ve sulak alanların durumuna göre yerel hareketler yapabilir. Irak'tan Güneydoğu Anadolu'ya doğru yayılış göstermiş olması, nehir vadilerinin tür için doğal bir yayılma koridoru oluşturduğunu düşündürür.

Büyük Kızkuşu uzun sarı bacakları, siyah göğsü ve başı, beyaz yanları ve göz önündeki belirgin kırmızı etsi çıkıntısıyla son derece karakteristik bir kıyı kuşudur. Alın, tepe, yüz, boğaz ve göğsün üst bölümü siyahtır; bu koyu alan boynun yanındaki geniş beyaz şeritle keskin biçimde sınırlanır. Sırt ve kanat örtüleri sıcak kahverengi, karın ve böğürler beyazdır. Kuyruk sokumu ve kuyrukta siyah-beyaz kontrast belirgindir. Gaga kırmızı, ucu siyah; göz çevresi ve gözün önündeki etsi ibik parlak kırmızıdır. Uzun bacaklar canlı sarı renktedir. Erkek ve dişi birbirine çok benzer; erkeklerde yüz ibikleri ve bazı baş ayrıntıları ortalama daha belirgin olabilir. Genç kuş daha soluk kahverengi görünür, baş ve göğüsteki siyahlık erişkin kadar temiz değildir ve kırmızı yüz ibikleri daha az gelişmiştir. Uçuşta siyah uçuş telekleri, beyaz kanat bandı ve beyaz karın güçlü bir desen oluşturur. Yerde dik durur ve kısa koşularla ilerler. Çok dikkatli ve gürültücüdür; tehlike algıladığında yüksek, keskin ve sürekli tekrarlanan alarm çağrıları çıkarır. Bu davranış özellikle yuva ve yavruların yakınında son derece belirgindir.

Büyük Kızkuşu su kuşu görünümüne rağmen yalnızca bataklıklara bağlı değildir. Nehir ve göl kıyıları, sığ sulak alanlar, çamurluklar, taşkın düzlükleri ve mevsimsel su birikintilerinin yanı sıra kuru otlaklar, sürülmüş tarlalar, sulanan tarım arazileri, kısa çimenli alanlar, köy çevreleri ve açık bahçelerde yaşayabilir. Yapılan habitat çalışmalarında sulak alanların özellikle tercih edildiği, ancak tarım alanları ve insan tarafından değiştirilmiş açık habitatların da düzenli biçimde kullanıldığı gösterilmiştir. Açık görüş sağlayan kısa bitki örtüsü tür için önemlidir; böylece hem yerdeki avları fark eder hem de yaklaşan yırtıcıları erkenden görebilir. Yuvasını doğrudan yere, çoğunlukla açık ve çıplak zemindeki sığ bir çukura yapar. Çukurun çevresine küçük taşlar, kuru toprak parçaları veya bitkisel artıklar yerleştirilebilir. Yumurtaların benekli rengi zeminde güçlü kamuflaj sağlar. Ebeveynler yuvayı aktif biçimde savunur; yaklaşan insan, memeli veya kuşlara karşı yüksek sesle alarm verir, üzerlerinde dolaşır ve gerektiğinde saldırgan dalışlar yapar. Yavrular yumurtadan çıktıktan kısa süre sonra yürüyebilir ve ebeveynlerini takip ederek beslenir. İnsanlara yakın alanlarda düz çatılarda bile yuvalama kayıtlarının bulunması türün dikkat çekici uyum yeteneğini gösterir.

Büyük Kızkuşu ağırlıklı olarak yerde yaşayan omurgasızlarla beslenir. Kınkanatlılar, karıncalar, çekirgeler, tırtıllar ve çeşitli böcek larvaları temel avları arasındadır; ayrıca solucanlar, küçük yumuşakçalar ve diğer omurgasızları da tüketir. Zaman zaman bitkisel parçalar ve uygun insan kaynaklı besinlerden yararlanabilir. Tipik kızkuşu yöntemiyle açık zeminde birkaç adım hızla koşar, durup çevresini inceler ve gördüğü avı gagasıyla toplar. Yeni sulanmış tarlalar ve nemli topraklar omurgasızları yüzeye çıkardığından verimli beslenme alanlarıdır. Gündüz aktif olmakla birlikte alacakaranlıkta ve uygun koşullarda gece de beslenebilir. Üreme dışında çiftler veya küçük topluluklar halinde dolaşır; besin bakımından zengin alanlarda daha büyük gruplar oluşabilir.