Çobanaldatan

Çobanaldatan, Avrupa'nın büyük bölümünden Kuzey Afrika'nın kuzeybatısı ve Türkiye üzerinden Kafkasya, Orta Asya, Sibirya, Moğolistan ve Çin'in batısına kadar uzanan geniş bir alanda üreyen uzun mesafeli göçmen bir kuştur. Türkiye türün düzenli üreme alanı içerisinde yer alır. İlkbaharda Afrika'daki kışlama bölgelerinden kuzeye döner, yaz boyunca uygun açık orman ve bozkır habitatlarında ürer ve yaz sonundan itibaren yeniden güneye göç eder. Avrupa popülasyonlarının büyük bölümü Sahra'yı aşarak Afrika'da kışlar. İzleme çalışmaları Batı Avrupa'da üreyen bireylerin özellikle Orta Afrika'daki savan ve çalılık alanları kullandığını, göç sırasında Akdeniz, Sahra ve ekvatoral orman kuşağı gibi büyük ekolojik engellerin çevresinde beslenme molaları verdiğini göstermektedir. Gece aktif olduğu ve gündüzleri yerde hareketsiz biçimde dinlendiği için bulunduğu bölgelerde kolayca gözden kaçabilir. İlkbahar ve yaz gecelerinde erkeğin uzun süre devam eden karakteristik ötüşü, türün varlığını belirlemenin en kolay yollarından biridir.

Yaklaşık 25–28 cm uzunluğunda, ince ve uzun kanatlı, uzun kuyruklu bir gece kuşudur. Ortalama ağırlığı yaklaşık 70–75 gramdır. Tüyleri gri, kahverengi, siyah, kızılımsı ve krem renkli son derece karmaşık desenlerden oluşur. Bu kamuflaj sayesinde kuru yapraklar, taşlar ve ağaç kabukları arasında gündüzleri neredeyse görünmez hale gelir. Baş büyük ve yassı, gaga çok küçük olmasına rağmen ağız açıklığı oldukça geniştir; bu yapı uçuş sırasında böcek yakalamaya uyum sağlamıştır. Gözleri iri ve gece görüşüne uygundur. Erişkin erkekte kanat uçlarına yakın bölgede ve dış kuyruk teleklerinde belirgin beyaz lekeler bulunur. Dişide bu alanlar daha soluk veya kahverengimsi olup erkeğin parlak beyaz işaretleri görülmez. Bacakları kısa olduğundan yerde dik yürüyen bir kuştan çok yatay biçimde çömelmiş görünür. Uçuşu sessiz, hafif ve son derece çeviktir; uzun kanatları ve kuyruğu sayesinde havada ani dönüşler yapabilir. Erkek kur sırasında uçuş gösterileri yapar ve kanatlarını birbirine vurarak belirgin şaklama sesleri çıkarabilir.

Çobanaldatan kapalı ve sık ormanlardan çok açık veya yarı açık habitatları tercih eder. Seyrek çam, meşe ve huş ormanları, orman açıklıkları ve kenarları, makilikler, fundalıklar, kuru çalılıklar, taşlık bozkırlar ve genç orman plantasyonları kullanılabilir. Temel gereksinimi gündüz saklanabileceği örtülü alanlarla gece böcek avlayabileceği açık alanların birbirine yakın bulunmasıdır. GPS ve radyo vericileriyle yapılan araştırmalar, kuşların yuvalama alanlarının dışına çıkarak çayırlar, yarı doğal açık alanlar ve tarım arazilerinde de beslendiğini göstermiştir. Bazı bireylerin geceleri beslenmek için birkaç kilometrelik uçuşlar yaptığı belirlenmiştir. Gerçek anlamda bir yuva yapmaz; yumurtalarını doğrudan kuru yapraklar, iğne yapraklar veya çıplak zemin üzerine bırakır. Genellikle iki yumurtası vardır ve kuluçkaya her iki eş katılabilir. Kuluçka yaklaşık 18 gün sürer. Kamuflajı yumurtaların ve kuluçkadaki kuşun korunmasında büyük önem taşır. Bu nedenle yerde yuvaladığı alanlarda yoğun insan ve araç hareketine karşı hassastır.

Çobanaldatan neredeyse tamamen uçan gece böcekleriyle beslenen uzman bir hava avcısıdır. Güveler başta olmak üzere kınkanatlılar, kanatlı karıncalar, sinekler ve geceleri aktif çeşitli büyük böcekleri tüketir. Avlanmaya çoğunlukla gün batımından sonra başlar; şafak öncesinde ikinci bir yoğun beslenme dönemi görülebilir. Böcekleri açık alanların üzerinde uçarken yakalayabildiği gibi bir dal veya başka yüksek noktadan havalanarak kısa avlanma uçuşları da yapar. Küçük gagasına karşılık son derece geniş açılabilen ağzı uçan böcekleri havada yakalamaya uyarlanmıştır. Gece görüşü güçlüdür ve avını temel olarak görerek bulur. İzleme araştırmaları üreyen bireylerin uygun beslenme alanlarına ulaşmak için yuva çevresinden yüzlerce metre, bazı gecelerde birkaç kilometre uzaklaşabildiğini göstermektedir. Böceklerin yoğunlaştığı çayırlar, orman açıklıkları, fundalıklar ve yarı doğal tarım alanları bu nedenle büyük önem taşır. Göç sırasında da böcek bakımından zengin ve farklı habitatların yan yana bulunduğu alanlarda mola vererek enerji depolar; böylece Akdeniz ve Sahra gibi uzun kesintisiz geçişleri tamamlayabilir.