Çölkoşarı

Çölkoşarı, kurak kuşakta geniş fakat parçalı dağılış gösteren bir kıyıkuşudur. Kanarya ve Yeşil Burun adalarından Kuzey Afrika boyunca Sahel'e, Arap Yarımadası ve Orta Doğu üzerinden İran, Afganistan ve Pakistan'a kadar uzanan bölgelerde yaşar. Bazı popülasyonlar yerleşik veya göçebe karakterliyken, özellikle dağılışın kuzeyindeki kuşlar mevsimsel hareketler yapar. Avrupa'da ise seyrek bir konuktur. Türkiye, türün kuzey sınırında yer alır ve dağılışı oldukça yereldir. Geleneksel olarak Güneydoğu Anadolu'nun kurak düzlüklerinde çok yerel bir üreme kuşu olarak bilinmektedir. Ancak 2022'de Tuz Gölü'nün güneyinde iki çiftin üremesi ve dört yavrunun büyütülmesi doğrulanmış, böylece türün Türkiye'deki bilinen üreme alanı İç Anadolu'ya ve daha kuzeye genişlemiştir. Bu kayıt aynı zamanda türün bilinen en kuzeydeki üreme alanlarından biridir.

Çölkoşarı zarif, uzun bacaklı, dik duruşlu ve açık kum rengi tüyleriyle çöl zeminine olağanüstü uyum sağlayan bir kuştur. Gövdenin büyük bölümü sıcak krem, kum veya açık tarçın tonundadır; karın daha açık renklidir. En çarpıcı özelliği baş desenidir. Gözün üzerinden enseye doğru uzanan beyazımsı kaş çizgisinin altında siyah bir göz çizgisi bulunur; başın arka bölümünde bu çizgiler belirgin bir kontrast oluşturur. Tepe gri-mavimsi ton gösterebilir. Gaga ince, hafifçe aşağı kıvrık ve koyu renkli; bacaklar uzun ve açık gri-krem tonlarındadır. Erkek ve dişi birbirine çok benzer. Genç kuşlar erişkinlerden daha desenlidir; üst taraf tüylerinin koyu merkezleri ve açık kenarları pullu bir görünüm verir, erişkinin belirgin baş deseni ise daha siliktir. Yerde dururken gövdesini yataya yakın tutabilir, ancak çevreyi kontrol ederken boynunu uzatarak dikleşir. Adını karakteristik hareket biçiminden alır: kısa mesafeleri çok hızlı koşar, aniden durur, çevreyi kontrol eder ve yeniden koşar. Uçuşta geniş koyu uçuş telekleri açık renkli gövdeyle güçlü kontrast oluşturur; kanat altı da belirgin biçimde koyu görünür. Sessiz sayılabilecek bir türdür; özellikle üreme döneminde kısa, yumuşak ve tekrarlanan çağrılar duyulabilir.

Çölkoşarı gerçek çöllerden yarı kurak bozkırlara kadar açık ve ağaçsız habitatların uzmanıdır. Taşlı ve çakıllı düzlükler, sert topraklı yarı çöller, seyrek otlu stepler, tuzcul düzlükler, aşırı otlatılmış kısa bitkili meralar ve çöl kenarları tipik yaşam alanlarıdır. Yoğun bitki örtüsünden kaçınır; rahatça koşabileceği geniş çıplak zemin parçaları temel habitat özelliğidir. Türkiye'nin güneydoğusundaki kurak ovalar bu yapıyı sağlarken, Tuz Gölü çevresindeki tuzcul ve seyrek bitkili step de uygun yeni bir üreme ortamı oluşturmuştur. Yuva gerçek anlamda yapılmış bir yapıdan çok, açık zemindeki sığ bir çukurdur ve çevresindeki taşlarla olağanüstü iyi kamufle olur. Fas'taki yarı kurak otlaklarda yapılan çalışma yumurtlamanın ilkbahar sonundan yaz ortasına kadar sürebildiğini göstermiştir. Bununla birlikte türün üreme zamanı katı değildir; kurak bölgelerde yağış sonrasında böcek bolluğunun artması uygun koşullar yarattığında sonbahar ve hatta kış üremesi de kaydedilmiştir. Habitatın tarıma açılması, yapılaşma, yoğun araç trafiği ve açık step yüzeyinin bozulması yerel üreme alanlarını olumsuz etkileyebilir.

Çölkoşarı ağırlıklı olarak böcekçil bir türdür. Kınkanatlılar, çekirgeler, karıncalar, termitler, sinekler, böcek larvaları ve diğer karasal eklembacaklılar temel besinlerini oluşturur; örümcekler de alınabilir. Gündüz aktiftir ve besinini çoğunlukla açık zeminde arar. Tipik avlanma davranışı hızlı koşularla kısa duraklamaların art arda gelmesidir: hareket eden avı fark ettiğinde hızla yaklaşır ve ince, hafif kıvrık gagasıyla yerden toplar. Bazen gagasıyla yüzey toprağını eşeleyerek saklanan avları çıkarabilir veya havalanan böcekleri kısa uçuşlarla yakalayabilir. Yağışlardan sonra böceklerin hızla çoğaldığı alanlara yönelmesi, türün göçebe hareketleri ve değişken üreme zamanıyla yakından ilişkilidir.