Çütre

Çütre, Orta ve Doğu Avrupa'dan Rusya ve Sibirya üzerinden Orta Asya'nın kuzeyi ve Çin'in batısına kadar uzanan geniş bir kuşakta üreyen, uzun mesafeli göçmen bir ispinozdur. Avrupa'daki dağılışı İskandinavya, Baltık ülkeleri ve Doğu Avrupa'da daha süreklidir; batıya doğru seyrekleşir. Asya'da üreme sahası Ural Dağları'nın ötesinden Sibirya ve Orta Asya'nın dağlık kesimlerine uzanır. Popülasyonların büyük bölümü sonbaharda güneydoğu yönünde göç ederek kışı Pakistan, Hindistan ve çevresinde geçirir. Avrupa'da üreyen kuşların dahi Afrika yerine Asya'ya yönelmesi türün dikkat çekici göç özelliklerinden biridir. Türkiye ana üreme kuşağının güneybatı kenarında yer alır. Özellikle kuzeydoğu ve doğudaki uygun nemli vadiler ve çalılıklarda yerel olarak ürer; ülkenin başka kesimlerinde göç sırasında görülebilir. İlkbaharda kuzeye dönen kuşlar çoğunlukla geç tarihlerde üreme alanlarına ulaşır, sonbahar hareketi ise yaz sonundan itibaren belirginleşir.

Çütre kompakt gövdeli, güçlü ve konik gagalı, nispeten uzun kuyruklu bir ispinozdur. Erişkin erkek son derece karakteristiktir: baş, yüz, boğaz ve göğüs parlak karmin kırmızısı veya koyu pembe-kırmızı, sırt ise kırmızıyla karışık kahverengidir. Karın bölgesine doğru renk açılarak beyazımsı hale gelir. Kanatlar ve kuyruk koyu kahverengi olup tüy kenarlarında kızılımsı tonlar bulunabilir. Kırmızı rengin yoğunluğu yaşa ve bireye göre değişir; genç erkekler ilk yıllarında dişiye benzeyen kahverengi tüylerini koruyabilir. Dişi tamamen farklı görünür: üst tarafları zeytin-kahverengi, alt tarafları açık ve belirgin koyu çizgilidir; yüzünde güçlü bir desen bulunmaz. Genç kuşlar dişiye çok benzer ve yoğun çizgili görünümleriyle tanınır. Gaga kısa, kalın ve tohumları ezmeye uygun yapıdadır. Erkeklerin parlak kırmızı rengi nedeniyle erişkinlerin teşhisi kolaydır; dişi ve gençlerin diğer kahverengi ispinozlardan ayrımında gövde yapısı, baş biçimi, kanat deseni ve ses birlikte değerlendirilmelidir. Ötüşü türün en tanınan özelliklerinden biridir: berrak, güçlü ve hafif yükselip alçalan kısa bir ıslık dizisidir. Erkekler çoğunlukla çalı veya küçük ağaçların tepesinde açıkta durarak öter.

Çütre kapalı ve sık ormanların kuşu değildir; orman ile açık alan arasında geçiş oluşturan nemli, çalılık ve genç ağaçlı habitatları tercih eder. Nehir ve dere vadileri, söğüt ve huş çalılıkları, orman açıklıkları, genç ağaçlıklar, nemli çayırların kenarları, bataklık çevreleri ve seyrek ağaçlı tarım peyzajları tipik üreme alanlarıdır. Dağlık bölgelerde çalılarla kaplı vadi tabanları ve ağaç sınırına yakın açık yamaçlar da kullanılabilir. Yoğun bitki örtüsünün yuva için güvenlik sağlaması, yakınında ise tohum ve böcek bakımından zengin açık alanların bulunması önemlidir. Yuvasını çoğunlukla alçak ve sık bir çalıya veya genç ağacın dalları arasına yerleştirir. Çanak biçimindeki yuva kuru ot sapları, ince kökler ve bitki liflerinden yapılır; iç kısmı daha ince otlar, kıl ve benzeri yumuşak malzemelerle döşenir. Göç sırasında habitat seçimi genişler ve bahçeler, parklar, tarla kenarları, meyvelikler ve kıyı çalılıklarında görülebilir. Kışlama alanlarında açık orman, çalılık ve tarımsal alanlardan yararlanır.

Çütrenin beslenmesinde bitkisel kaynaklar önemli yer tutar. Çeşitli yabani otların ve otsu bitkilerin tohumları, tomurcuklar, genç sürgünler ve küçük meyveler yıl boyunca tüketilir. Güçlü konik gagası tohumları ayıklamaya ve ezmeye uygundur. Üreme döneminde böcekler, böcek larvaları ve diğer küçük omurgasızlar beslenmeye eklenir; yavruların gelişimi sırasında hayvansal besinin payı artabilir. Beslenirken çoğunlukla çalıların ve otsu bitkilerin üzerinde dolaşır, zaman zaman yere inerek düşmüş tohumları toplar. Göç döneminde meyve ve tohum bakımından zengin alanlarda küçük gruplar oluşturabilir. Sonbaharda bitkisel besinlerin payı yeniden artar ve kuşlar güneye doğru ilerlerken olgunlaşmış tohumlardan ve meyvelerden yoğun biçimde yararlanır. Kışlama sahalarında da beslenmenin temelini büyük ölçüde tohumlar ve diğer bitkisel materyaller oluşturur.