Dağ İspinozu

Dağ İspinozu, üreme alanları Kuzey Avrupa ve Asya'nın boreal kuşağı boyunca uzanan, kışın daha ılıman bölgelere inen göçmen bir ispinozdur. İskandinavya'dan Rusya'nın kuzeyi üzerinden Sibirya'nın doğusuna kadar geniş bir bölgede ürer. Sonbaharda güneye ve batıya yönelen kuşlar Avrupa'nın büyük bölümüne, Akdeniz çevresine, Anadolu'ya, Kafkasya'ya ve Asya'nın güneyine dağılır. Kışlama dağılımı yıldan yıla belirgin biçimde değişebilir; özellikle kayın tohumu ve diğer ağaç tohumlarının bolluğu kuşların hangi bölgelerde yoğunlaşacağını belirler. Besinin çok bol olduğu yıllarda binlerce, hatta çok daha büyük sürüler aynı bölgelerde toplanabilir. Türkiye'de esas olarak sonbahar göçmeni ve kış ziyaretçisidir. Ormanlık alanlar, dağlık bölgeler, tarım arazileri ve ağaçlıklı vadilerde görülür; bazı kışlar yaygınlaşırken bazı yıllarda oldukça seyrek kalabilir. İlkbaharda kuzeydeki üreme alanlarına geri döner. Türkiye'deki sayısının yıllar arasında değişmesi türün göçebe karakterli kış hareketlerinin doğal sonucudur.

Dağ İspinozu yapı olarak İspinoza benzer; ancak turuncu, siyah ve beyazın oluşturduğu güçlü renk deseniyle özellikle erkek kolay ayrılır. Üreme giysisindeki erişkin erkeğin başı ve sırtının üst bölümü parlak siyahtır. Göğüs ve omuzlar sıcak turuncu-kızıl, karın ise belirgin beyazdır. Kanatlar koyu renkli olup turuncumsu ve açık renkli alanlar taşır. Kuyruk sokumunun beyaz olması özellikle uçuşta dikkat çeken önemli bir tanı özelliğidir. Kışın erkeğin başındaki siyah tüylerin açık kahverengi kenarları başı daha benekli ve kahverengimsi gösterir; bu kenarlar aşındıkça ilkbaharda siyah başlık belirginleşir. Dişi daha soluk kahverengi-gri başlıdır, ancak turuncu göğüs ve omuz tonları ile beyaz karın yine seçilir. Gençler dişiye benzer ve daha mat görünümlüdür. Gaga konik ve güçlüdür; kışın daha sarımsı, üreme döneminde daha koyu görünebilir. Uçuşu hızlı ve dalgalıdır. Yerde beslenirken İspinoz sürülerine karışması çok yaygındır. Uçuş sırasında beyaz kuyruk sokumu, turuncu göğüs ve daha kontrastlı genel görünüm İspinozdan ayrılmasını kolaylaştırır. Çağrısı burundan gelen, sert ve karakteristik bir sestir; kalabalık sürülerde bireylerin sürekli çağrıları topluca duyulabilir.

Üreme döneminde Dağ İspinozu kuzeyin huş ağırlıklı ormanları, karışık huş ve iğne yapraklı ormanlar ile boreal orman kuşağının açıklıklı kesimlerinde yaşar. Özellikle huşların bulunduğu açık orman dokusu önemli üreme habitatıdır. Yuva çoğunlukla bir ağacın dal çatalına veya gövdeye yakın korunaklı bir noktaya yapılır. Dişi tarafından oluşturulan fincan biçimli yuva ince bitkisel lifler, otlar, yosun ve kabuk parçalarıyla örülür; iç kısmı daha yumuşak malzemelerle döşenir. Üreme alanındaki yoğunluğu yıldan yıla değişebilir ve ilkbahar koşulları kuzeye göçün ne kadar ilerleyeceğini etkileyebilir. Kışın habitat tercihi çok daha geniştir. Kayın ormanları özellikle kayın tohumunun bol olduğu yıllarda büyük önem kazanır. Ayrıca meşe ve karışık yaprak döken ormanlar, orman açıklıkları, tarım alanları, anızlar, çayırlıklar, parklar ve bahçeler kullanılır. Büyük sürüler gündüzleri besin bakımından zengin alanlarda dağılır, akşamları ise toplu geceleme alanlarında birleşebilir. Türkiye'de kış aylarında orman tabanındaki tohumların bol olduğu ağaçlık alanlar ile çevredeki tarım arazileri özellikle elverişlidir. Sert hava koşullarında yerleşim çevresindeki park ve bahçelere de yaklaşabilir.

Dağ İspinozunun beslenmesi mevsime göre belirgin biçimde değişir. Üreme döneminde böcekler, tırtıllar ve diğer küçük omurgasızlar önemli yer tutar; yavrular büyük ölçüde bu protein bakımından zengin besinlerle büyütülür. Sonbahar ve kış aylarında ise tohum ağırlıklı beslenir. Özellikle kayın tohumu önemli bir besin kaynağıdır; huş tohumları, yabani bitki tohumları ve tarım alanlarında bulunan tahıllardan da yararlanır. Çoğunlukla yerde beslenir ve sık sık İspinozlarla karışık sürüler oluşturur. Besinin bol olduğu bölgelerde çok büyük toplulukların ortaya çıkması, türün kış dağılımının yıllar arasında büyük farklılık göstermesinin temel nedenlerinden biridir.