Dağ Kuyruksallayanı

Dağ Kuyruksallayanı, Avrupa'nın batısından Kuzey Afrika'nın bazı kesimleri boyunca Anadolu, Kafkasya, Orta Asya ve Himalayalar üzerinden Doğu Asya'ya kadar uzanan geniş bir yayılışa sahiptir. Dağılımının büyük bölümünde hızlı akan akarsularla güçlü biçimde ilişkilidir. Güneydeki popülasyonların çoğu yerleşik veya kısa mesafeli hareketler yaparken, kuzey ve yüksek bölgelerde üreyen bireyler kışın daha alçak ve ılıman alanlara iner. Türkiye'de uygun habitat bulunan birçok bölgede yıl boyunca görülebilir ve ürer. Özellikle Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz'in dağlık kesimleri ile İç ve Doğu Anadolu'daki akarsu vadilerinde bulunur. Üreme döneminde daha çok temiz ve hızlı akan dere ve çayların çevresinde görülürken kışın alçak kesimlere, şehir içindeki akarsulara, gölet ve kanal kenarlarına da gelebilir. Göç ve kış hareketleri sırasında üreme alanlarından uzakta tek bireyler görülebilir. Genellikle yalnız veya çift halinde bulunur; geniş sürüler oluşturması alışılmış değildir.

Dağ Kuyruksallayanı ince gövdeli, zarif yapılı ve son derece uzun kuyruklu bir kuyruksallayandır. Üst tarafı büyük ölçüde gri, kuyruk sokumu sarımsı-yeşil, alt tarafın özellikle kuyruk altına doğru olan bölümü parlak sarıdır. Kanatlar koyu renkli olup açık renkli çizgiler taşır. Uzun kuyruğun merkez tüyleri koyu, dış tüyleri beyazdır ve uçuş sırasında belirginleşir. Üreme giysisindeki erkeklerde boğaz siyah olabilir; dişilerde boğaz genellikle daha açık veya daha az belirgin koyudur. Kış döneminde erkeklerin de boğazındaki siyahlık azalır ve genel görünüm daha soluk hale gelir. Genç bireyler daha mat, kahverengimsi-gri tonlarda ve sarılığı daha zayıftır. Sarı Kuyruksallayan ile karıştırılabilir; ancak Dağ Kuyruksallayanının gri sırtı, çok daha uzun kuyruğu, sarılığın ağırlıklı olarak alt tarafın arka bölümünde yoğunlaşması ve akarsulara bağlı yaşam biçimi önemli ayrım özellikleridir. Sürekli aşağı-yukarı salladığı uzun kuyruğu karakteristiktir. Uçuşu belirgin biçimde dalgalıdır ve uçarken kısa, keskin çağrılar çıkarır. Akarsu üzerindeki kayalara, köprülere veya kıyıdaki dallara konarak sık sık aynı gözetleme noktalarını kullanır.

Dağ Kuyruksallayanının en karakteristik habitatı taşlı ve kayalık yataklara sahip, temiz, hızlı akan dere ve nehirlerdir. Özellikle çağlayanlar, küçük şelaleler, akıntılı bölümler, taşlık kıyılar ve suyun sığlaşarak hızlandığı kesimler tercih edilir. Kıyıda ağaç ve çalıların bulunması habitatın değerini artırabilir; ancak kuşun beslenebilmesi için açık taşlar, çakıllıklar ve sığ su kenarlarının bulunması önemlidir. Dağlık bölgelerde dar vadiler boyunca oldukça yüksek kesimlere çıkabilir. Üreme için suya yakın kayalık oyuklar, dik kıyılardaki boşluklar, köprülerin altındaki çıkıntılar, duvar delikleri ve çeşitli insan yapımı yapılar kullanılabilir. Yuva genellikle korunaklı bir oyuk içine kurulan fincan biçimli bir yapıdır; kuru otlar, yosun, kökler ve yapraklardan oluşturulur, iç kısmı daha ince ve yumuşak malzemelerle döşenir. Aynı uygun yuva alanları sonraki yıllarda yeniden kullanılabilir. Kışın hızlı akan dağ derelerine olan bağlılığı azalır; daha yavaş akarsular, kanallar, gölet kıyıları, park içindeki sular ve şehirlerden geçen derelerde görülebilir. Su rejiminin değiştirilmesi, akarsuların beton kanallara dönüştürülmesi ve doğal taşlık kıyı yapısının kaybolması uygun beslenme ve yuvalama alanlarını azaltabilir.

Dağ Kuyruksallayanı esas olarak küçük omurgasızlarla beslenir. Sucul böceklerin erginleri ve larvaları, sinekler, sivrisinekler, mayıs sinekleri, küçük kınkanatlılar, tırtıllar ve örümcekler başlıca avları arasındadır. Besinini çoğunlukla su kenarında yürüyerek, taşların üzerinden av toplayarak veya sığ suya girerek arar. Akarsu üzerinde uçan böcekleri yakalamak için kısa ve çevik hava takipleri de yapabilir. Kuyruğunu sürekli sallayarak taşlar ve kıyı boyunca hareket eder, ardından yeniden açık bir kaya veya dala konabilir. Üreme döneminde yavruların beslenmesinde akarsu çevresinde bol bulunan böcekler özellikle önemlidir.