Dere Düdükçünü

Dere Düdükçünü, Avrupa ve Asya'nın geniş bir bölümünde üreyen, kışlama döneminde ise Afrika, Orta Doğu ve Güney Asya'ya kadar yayılan göçmen bir kıyı kuşudur. Üreme dağılımı Batı Avrupa'dan başlayarak İskandinavya, Rusya ve Sibirya üzerinden Asya'nın doğusuna kadar uzanır. Kuzey ve ılıman kuşakta üreyen popülasyonların büyük bölümü yaz sonunda güneye hareket eder. Avrupa'da üreyen bireylerin önemli bir kısmı kışı Sahra'nın güneyindeki Afrika'da geçirirken bazıları Akdeniz çevresi ve daha kuzeydeki uygun alanlarda kalabilir. Türkiye hem göç güzergâhı hem de uygun bölgelerde üreme alanı olarak önem taşır. İlkbahar ve sonbahar geçişlerinde akarsular, göller, barajlar ve kıyısal sulak alanlarda yaygın biçimde görülebilir. Sonbahar göçü oldukça erken başlayabilir; üremesini tamamlayan erişkinler yaz ortasından itibaren güneye yönelmeye başlar. Göç sırasında büyük sürüler oluşturmaktan çok tek başına veya birkaç bireylik küçük gruplar halinde görülmesi karakteristiktir. Kıyılardan iç bölgelerdeki küçük akarsulara kadar çok çeşitli su sistemlerini kullanabilmesi, göç sırasında uygun konaklama alanı bulmasını kolaylaştırır.

Küçük ve zarif yapılı bir kıyı kuşudur. Gövdesi yaklaşık 18–21 cm uzunluğundadır; erişkinlerin ağırlığı ortalama 58 gram civarındadır. Üst taraf genel olarak kahverengi veya zeytin-kahverengi, alt taraf ise temiz beyazdır. Göğsün yanlarından yukarı doğru uzanan beyaz girintiler, özellikle kuş yandan görüldüğünde önemli bir tanı özelliğidir. Başta hafif bir kaş çizgisi bulunur; gaga düz, ince ve orta uzunluktadır. Bacaklar nispeten kısa ve yeşilimsi, sarımsı veya gri tonlardadır. Erkek ve dişi görünüş bakımından birbirine çok benzer. Genç bireylerin üst tarafında daha belirgin açık renkli tüy kenarları ve ince çizgiler görülebilir. En karakteristik özelliklerinden biri sürekli yaptığı kuyruk ve arka gövde hareketidir. Yerde dururken veya yürürken gövdesinin arka bölümünü düzenli biçimde aşağı-yukarı sallaması, tür daha ayrıntıları seçilemeyecek kadar uzaktayken bile tanınmasına yardımcı olabilir. Havalandığında genellikle su yüzeyine çok yakın uçar; seri ve sığ kanat vuruşlarını kısa süzülmeler izler. Kanatlardaki açık renkli çizgi uçuş sırasında belirginleşir. Tehlike anında kıyı boyunca alçaktan ve hızlı biçimde uzaklaşması tipiktir.

Dere Düdükçünü diğer birçok kıyı kuşunun aksine yalnızca geniş bataklıklar ve deniz kıyılarıyla ilişkili değildir. Özellikle akarsu ve göl kıyılarını kullanması türün en belirgin ekolojik özelliklerinden biridir. Üreme döneminde temiz veya yavaş akan nehirlerin, derelerin, dağ göllerinin ve barajların taşlı, çakıllı ya da kumlu kıyılarını tercih eder. Kıyıda açık beslenme alanlarının yanı sıra yuvasını gizleyebileceği otlar, çalılar ve diğer bitki örtüsünün bulunması önemlidir. Üreme çiftleri akarsu boyunca uzanan doğrusal bölgeleri sahiplenebilir ve bu alanları diğer bireylere karşı savunabilir. Yuva çoğunlukla suya yakın fakat taşkından korunabilecek kuru zeminde, bitki örtüsünün arasında bulunan sığ bir çukurdur. Genellikle dört yumurta bırakılır ve yumurtadan çıkan yavrular kısa süre içerisinde yuvadan ayrılarak ebeveynleriyle birlikte hareket etmeye başlar. Üreme dönemi dışında habitat seçimi genişler; göl kıyıları, rezervuarlar, deltalar, lagünler, nehir ağızları, çamurluklar, kayalık deniz kıyıları ve küçük su kanalları kullanılabilir. Göç sırasında büyük sulak alanların sakin kıyılarında bulunabildiği gibi son derece küçük dere ve göletlerde de tek bir bireye rastlanabilir.

Beslenmesinin temelini küçük omurgasızlar oluşturur. Sucul ve karasal böcekler, böcek larvaları, küçük kabuklular, örümcekler, solucanlar ve çeşitli yumuşakçalar başlıca avları arasındadır. Zaman zaman küçük balıklar ve diğer küçük su canlılarından da yararlanabilir. Besinini çoğunlukla su ile kara arasındaki dar kıyı şeridinde arar. Taşların, çakılların ve bitki parçalarının arasında hızlı adımlarla ilerleyerek gördüğü küçük canlıları ince gagasıyla toplar. Sığ suya girerek yüzeyde veya suyun hemen altında bulunan avları yakalayabilir. Avlanırken sürekli hareket halindedir; birkaç adım ilerleyip durur, çevresini kontrol eder ve ardından başka bir noktaya geçer. Kıyı boyunca yürürken yaptığı karakteristik kuyruk sallama hareketi beslenme sırasında da devam eder. Uçan böceklerin yoğun olduğu dönemlerde yerden veya kıyıdaki bir taştan havalanarak kısa takip uçuşlarıyla böcek yakalayabilir. Göç döneminde uzun yolculuklar için gerekli enerji rezervini oluşturabilmesi açısından omurgasız bakımından zengin nehir ve göl kıyıları büyük önem taşır. Farklı tatlı su ve kıyı habitatlarında beslenebilmesi, türün Avrupa'dan Afrika ve Güney Asya'ya uzanan geniş göç sistemi içerisinde çok çeşitli konaklama alanlarından yararlanabilmesini sağlar.