Derekuşu

Derekuşu, Avrupa'nın büyük bölümünden Kuzeybatı Afrika'nın dağlık kesimleri üzerinden Anadolu, Kafkasya, İran, Orta Asya ve Himalayalar'a kadar uzanan geniş fakat uygun akarsular boyunca parçalı bir dağılışa sahiptir. Avrupa ve Kafkasya'da uygun dağ derelerinde yaygınken kurak ve düz bölgelerde seyrekleşir. Popülasyonların çoğu yerleşiktir ve çiftler yıl boyunca üreme bölgelerinin yakınında kalabilir. Kuzeyde veya yüksek dağlarda yaşayan bireyler, suların donması ya da besine erişimin azalması durumunda kışın daha alçak kesimlere ve daha büyük nehirlere iner. Türkiye'de yerleşik ve üreyen bir türdür; özellikle Karadeniz, Toroslar, Doğu Anadolu ve uygun hızlı akarsuların bulunduğu diğer bölgelerde yerel olarak görülür. Dağılımı, yıl boyunca akan ve sucul omurgasızlar bakımından zengin derelere bağlıdır.

Derekuşu tıknaz gövdeli, kısa kuyruklu, kısa kanatlı ve güçlü bacaklı, su yaşamına olağanüstü uyum sağlamış bir ötücüdür. Erişkinin başı ve boynu sıcak çikolata kahverengisi, sırtı, kanatları ve kuyruğu daha koyu kahverengi ile siyahımsı tonlardadır. Boğazdan göğse uzanan geniş, parlak beyaz alan koyu gövdeyle güçlü bir karşıtlık oluşturur ve türün en belirgin işaretidir. Beyaz göğsün altında alt türe göre değişen kestane veya kızıl-kahverengi bir kuşak bulunabilir; karın daha koyudur. Gaga ince, düz ve koyu, bacaklar güçlüdür. Erkek ve dişi tüy rengi bakımından birbirine çok benzer. Genç kuşlar erişkinlerden belirgin biçimde farklıdır; üst tarafları gri-kahverengi ve açık kenarlı, alt tarafları beyazımsı zemin üzerinde koyu pullu veya çizgili görünür, erişkinin temiz beyaz göğüs alanı henüz belirgin değildir. Dere içindeki bir kayanın üzerinde sürekli dizlerini kırarak gövdesini aşağı-yukarı sallaması karakteristik davranışıdır. Uçarken su yüzeyini izler, hızlı kanat çırpışlarıyla dere yatağı boyunca alçaktan ilerler. Suya doğrudan girebilir, güçlü ayaklarıyla tabanda yürür ve kanatlarını kullanarak akıntı altında hareket eder. Sesi akan suyun gürültüsünü aşabilecek keskin, metalik çağrılar ve güçlü, cıvıltılı ötüşlerden oluşur.

Derekuşunun tipik yaşam alanı temiz, serin, oksijen bakımından zengin, sığ ve hızlı akan akarsulardır. Taşlı ve çakıllı taban, akıntılı sığ bölümler, küçük çağlayanlar, iri kayalar ve su içinde tünek olarak kullanılabilecek çıkıntılar özellikle elverişlidir. Dağ dereleriyle güçlü biçimde ilişkilendirilse de uygun yapıdaki daha alçak nehirlerde de yaşayabilir. Çiftler akarsu boyunca doğrusal bölgeler savunur. Yuvası çoğunlukla akarsuyun çok yakınındaki kaya oyuklarına, köklerin arasına, şelale gerisindeki korunaklı çıkıntılara veya dik kıyılardaki boşluklara kurulur. Köprüler, menfezler, bentler ve benzeri insan yapıları da uygun yuva boşlukları sağlayabilir. Yuva dıştan yosun ve bitkisel materyalle oluşturulan iri, kubbemsi bir yapı, içeride ise daha düzgün bir çanak şeklindedir. Kışın yüksek kesimlerdeki dereler donduğunda bireyler aşağı havzalara, daha geniş nehirlere ve zaman zaman göl kıyılarına geçebilir. Orman örtüsü zorunlu değildir; belirleyici olan akıntı, taşlı taban ve güvenli yuva yerleridir.

Derekuşunun beslenmesinin temelini akarsu tabanında yaşayan sucul omurgasızlar oluşturur. Mayıs sineği nimfleri, taş sineği nimfleri ve özellikle evcikli böcek larvaları başlıca avları arasındadır; ayrıca çeşitli sucul böcek larvaları, küçük kabuklular, yumuşakçalar ve solucanlardan yararlanır. Küçük balıklar ve balık yumurtaları da fırsat bulunduğunda alınabilir. Avlanırken su kenarındaki kayalardan sığ bölümlere girer, başını suya sokarak tabanı araştırır veya bütünüyle dalar. Güçlü ayaklarıyla taşlara tutunabilir, su altında yürüyebilir ve kanat hareketleriyle akıntıya karşı konumunu koruyabilir. Taşların çevresini ve altlarını araştırarak saklanan larvaları toplar. Yavrulara da çoğunlukla sucul böcek larvaları taşınır. Bu sıkı beslenme bağı nedeniyle akarsuyun su kalitesi ve taban omurgasızlarının zenginliği Derekuşunun bir bölgede yaşayabilmesini doğrudan etkiler.