Akça Cılıbıt

Akça Cılıbıt, Avrupa'nın güney ve doğusundan Kuzey Afrika, Akdeniz havzası, Karadeniz çevresi ve Anadolu üzerinden Orta Asya'ya kadar uzanan geniş fakat parçalı bir yayılışa sahiptir. Kuzey ve iç kesimlerde üreyen popülasyonların önemli bölümü göçmenken, daha ılıman kıyı bölgelerinde yaşayan bazı topluluklar yerleşik veya kısa mesafeli hareketler yapabilir. Türkiye'de yıl boyunca görülebilir; ayrıca ilkbahar ve sonbahar göçlerinde farklı bölgelerden gelen bireylerle sayısı artar. Kıyı popülasyonlarının bir bölümü uygun alanlarda kışlayabilirken iç bölgelerdeki varlığı mevsimsel olarak daha belirgin olabilir. Ege ve Akdeniz kıyılarındaki deltalar, lagünler ve tuzlalar başta olmak üzere Marmara, İç Anadolu ve diğer uygun sulak alanlarda görülür.

Küçük, açık renkli ve zarif yapılı bir cılıbıttır. Üst tarafı kum rengi ile açık gri-kahverengi arasında, alt tarafı beyazdır. Göğsün iki yanında koyu lekeler bulunur ancak bunlar ön tarafta birleşmediğinden tam bir göğüs bandı oluşturmaz. Bu özellik özellikle Halkalı Cılıbıt gibi benzer türlerden ayrılmasında önemlidir. Üreme giysisindeki erkekte alın ve kaş bölgesi beyaz, göz çevresi ve alın bandı siyah, tepe ve ense kısmı sıcak kızıl-kahverengi tonludur. Dişi daha soluk ve kahverengimsi desenlidir; başındaki siyah alanlar daha zayıf veya tamamen kahverengi olabilir. Gaga ince ve siyahtır, bacaklar koyu gri ile siyaha yakın renktedir. Genç bireyler erişkin dişiye benzer ancak üst taraf tüylerindeki açık kenarlar daha pullu bir görünüm yaratır. İri başı, kısa gagası ve nispeten uzun bacakları tipik cılıbıt siluetini oluşturur. Arazide hızlı koşup aniden durması karakteristiktir.

Akça Cılıbıt açık, düz, seyrek bitkili veya tamamen bitkisiz kıyı ve sulak alan habitatlarının karakteristik türlerinden biridir. Kumlu ve çakıllı deniz kıyıları, kıyı kumulları, tuzlalar, tuzlu göl kıyıları, lagünler, çamur düzlükleri, kurumuş göl tabanları ve acı su havzaları başlıca yaşam alanlarıdır. Yuva yapmak için görüşün açık olduğu, kısa veya seyrek bitki örtülü zemini seçer. Açık zemine bağımlılığı nedeniyle yuva ve yavrular uzaktan fark edilmesi güç olsa da insan faaliyetlerine karşı oldukça savunmasızdır. Yuva çoğunlukla kum, çakıl veya kuru çamur üzerinde açılmış sığ bir çukurdan ibarettir; içine küçük taşlar, kabuk parçaları ve bitki kırıntıları yerleştirilebilir. Genellikle üç yumurta bırakılır. Ebeveynler kuluçkaya katılır ve yumurtadan çıkan yavrular kısa süre içinde yürüyerek kendi besinlerini toplamaya başlar. Yavrular tehlike karşısında yere çömelip hareketsiz kalarak gizlenir; erişkinler ise yırtıcıyı veya insanı yuvadan uzaklaştırmak için dikkat çekici kaçış ve yaralı kuş taklidi davranışları gösterebilir. Sahillerde araç kullanımı, yoğun insan hareketi, köpekler, kıyı düzenlemeleri ve üreme dönemindeki mekanik plaj temizliği yerde bulunan yuvalar için önemli riskler oluşturur.

Beslenmesinin temelini küçük omurgasızlar oluşturur. Böcekler ve larvaları, küçük kınkanatlılar, sinekler, çeşitli kıyı böcekleri, örümcekler, küçük kabuklular, yumuşakçalar ve deniz veya çamur solucanları başlıca avları arasındadır. Tipik cılıbıt beslenme yöntemi olan “koş-dur-yakala” davranışı belirgindir. Kuş kısa bir mesafeyi hızla koşar, aniden durup çevresini dikkatle izler ve gördüğü avı kısa bir hamleyle yerden toplar. Islak kum, çamur düzlükleri ve sığ su kenarlarında yüzeyde hareket eden küçük canlıları arar; zaman zaman bir ayağını titreterek zemindeki avların hareket etmesini sağlayabilir. Gelgit etkisindeki kıyılarda suyun çekilmesiyle açığa çıkan beslenme alanlarından yararlanır. Günün aydınlık saatlerinde aktif olmakla birlikte uygun koşullarda gece de beslenebilir. Üreme döneminde erişkinler yuva çevresindeki verimli sığlıklardan yararlanırken hareketli yavrular kısa sürede kendi avlarını yakalamaya başlar. Göç öncesi ve göç sırasında besin açısından zengin lagünler, tuzlalar ve çamurluklar enerji rezervlerinin yenilenmesi açısından özel önem taşır.