Duvar Tırmaşıkkuşu

Duvar Tırmaşıkkuşu, Güney ve Orta Avrupa'nın dağlarından Anadolu, Kafkasya, İran ve Orta Asya üzerinden Himalayalar ve Çin'in batısına kadar uzanan geniş fakat parçalı bir dağılışa sahiptir. Avrupa'da Pireneler, Alpler, Apeninler, Karpatlar ve Balkanlar gibi büyük dağ sistemlerinde; doğuya doğru Türkiye, Kafkasya, Zagroslar, Orta Asya dağları ve Himalayalar'da görülür. Tür uzun mesafeli gerçek bir göçmen sayılmaz. Üreme döneminde yüksek kayalıklarda yaşayan bireyler sonbahar ve kışın daha alçak yükseltilere iner; vadilerdeki uçurumlar, taş ocakları, kaleler ve büyük yapılarda görülebilir. Türkiye'de yerleşik ve üreyen, ancak uygun habitat nedeniyle yerel dağılış gösteren bir türdür. Yalnız yeterince sarp ve çatlaklı kaya sistemlerinde bulunması nedeniyle birçok bölgede seyrektir. Karadeniz ve Toros dağları ile İç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun sarp kayalıklarında görülür.

Duvar Tırmaşıkkuşu ince gagalı ve kısa kuyruklu bir kaya kuşudur. Dinlenirken genel görünümü kül grisi olduğundan kaya yüzeyine iyi uyum sağlar. Kanatlarını açtığında ise siyah kanatlar üzerindeki geniş parlak kırmızı-kızıl alanlar ve beyaz benekler ortaya çıkar; bu desen uçuş sırasında kelebeği andıran çarpıcı bir görüntü oluşturur. Erişkin erkeğin üreme döneminde boğazı ve ön göğsü siyahtır; sonbahar ve kışta bu siyah alan kaybolarak boğaz açık gri veya beyazımsı hale gelir. Dişinin boğazı çoğunlukla daha açık renklidir ve siyah alan erkektekinden daha sınırlıdır. Gaga uzun, ince ve hafif aşağı kıvrıktır; kaya çatlaklarındaki küçük avları çıkarmaya uygundur. Bacaklar koyu, ayaklar güçlüdür. Genç kuşlar erişkinlere göre daha mat ve kahverengimsi gri görünür. Kaya yüzeyinde kısa sıçramalarla ilerlerken kanatlarını sık sık yarı açıp kapatması, kırmızı kanat panellerini sürekli gösterir. Dik duvarlarda yukarı, yana ve zaman zaman aşağı doğru hareket edebilir; uçurum yüzeyindeki küçük çıkıntılara ustalıkla tutunur. Uçuşu geniş, yuvarlak kanatlarla hafif ve dalgalıdır. İnce, berrak ıslıklardan oluşan ötüşü kayalık vadilerde duyulabilir.

Duvar Tırmaşıkkuşu sarp kaya yüzeyleri, uçurumlar, kanyonlar ve yüksek dağ duvarları konusunda son derece özelleşmiştir. Üreme döneminde çoğunlukla geniş, dik ve çatlaklı kaya yüzeylerini seçer. Kireçtaşı kayalıkları özellikle elverişli olmakla birlikte farklı jeolojik yapılardaki uçurumları da kullanabilir. Kaya üzerindeki yarıklar, küçük çıkıntılar ve oyuklar hem beslenme hem yuvalama için önemlidir. Yuvasını derin bir kaya yarığına veya ulaşılması güç bir oyuk içine kurar; giriş çoğu zaman dik bir duvar üzerindedir ve yırtıcıların erişmesi zordur. Yuva ot, yosun ve bitkisel liflerden hazırlanır, içi tüy ve yün gibi yumuşak maddelerle döşenir. Güvenli ve derin kaya yarıklarının bulunması üreme alanı seçiminde belirleyicidir. Kışın yüksek dağlardan alçak vadilere indiğinde habitat seçimi genişler. Yol yarmaları, taş ocakları, baraj duvarları, kaleler, eski taş yapılar ve yüksek binaların cepheleri doğal uçurumların yerine kullanılabilir.

Duvar Tırmaşıkkuşu esas olarak kaya yüzeylerinde ve çatlaklarda yaşayan küçük omurgasızlarla beslenir. Böcekler, kınkanatlılar, sinekler, karıncalar, küçük güveler, tırtıllar, böcek yumurtaları ve larvaları ile örümcekler başlıca avları arasındadır. Uzun ve hafif kıvrık gagasını kaya yarıklarına sokarak yüzeyden görünmeyen avları çıkarır. Beslenirken uçurum yüzeyini sistemli biçimde tarar; kısa sıçramalarla ilerler, kanatlarını açarak dengesini korur ve küçük çıkıntılara tutunur. Zaman zaman uçan böcekleri kısa hava ataklarıyla yakalayabilir. Üreme döneminde yavrulara taşınan besinin büyük bölümünü yumuşak gövdeli böcekler, larvalar ve örümcekler oluşturur. Kışın alçak kayalıklar ve taş yapılarda aynı yöntemi sürdürerek duvar çatlaklarında saklanan omurgasızları arar. Beslenmesi büyük ölçüde hayvansaldır ve kaya yüzeylerindeki küçük avlara ulaşma konusunda belirgin biçimde uzmanlaşmıştır.