Elmabaş Patka

Elmabaş Patka, Batı Avrupa'dan Orta ve Doğu Avrupa, Karadeniz çevresi, Anadolu ve Orta Asya üzerinden Sibirya'ya kadar uzanan geniş Palearktik kuşakta yayılış gösteren bir dalıcı ördektir. Kuzey ve doğudaki popülasyonların önemli bölümü göçmendir; kışın daha ılıman Batı ve Güney Avrupa, Akdeniz havzası, Karadeniz çevresi, Orta Doğu, Kuzey Afrika ve Güney Asya'daki sulak alanlara çekilir. Ilıman bölgelerde yaşayan bazı popülasyonlar ise yerleşik veya kısa mesafeli hareketler yapar. Türkiye'de yıl boyunca görülebilir; özellikle sonbahar ve kış aylarında kuzeyden gelen bireylerle sayısı belirgin biçimde artar. Büyük göller, barajlar, deltalar ve sazlıklı sulak alanlarda kışlayan sürüler oluşturur. Uygun tatlı su habitatlarının bulunduğu bazı bölgelerde ürer. Göç ve kışlama döneminde diğer patkalar, sakarmekeler ve çeşitli dalıcı ördeklerle karışık sürüler halinde görülebilir.

Kompakt gövdeli, kısa kuyruklu ve suya alçak oturan tipik bir dalıcı ördektir. Üreme giysisindeki erişkin erkek kolay tanınır: baş ve boyun sıcak kestane-kızıl, göğüs ile kuyruk çevresi siyah, sırt ve yanlar açık gri renktedir. Göz parlak kırmızı, gaga koyu renkli olup orta bölümünde daha açık gri-mavi bir bant görülür. Dişi daha sade renklidir; baş ve göğüs kahverengi, gövde gri-kahverengi tonlardadır ve yüzünde daha açık alanlar bulunabilir. Gençler genel olarak dişiye benzer ancak daha donuk görünür. Erkek tutulma giysisinde parlak renklerini kısmen kaybederek kahverengimsi hale gelir. Tepeli Patka ile aynı sularda sık görülür; erkek Elmabaş Patka kızıl başı, siyah göğsü, açık gri gövdesi ve tepesinin bulunmamasıyla kolay ayrılır. Dişilerde ayrım daha dikkat ister; Elmabaş Patkanın baş profili daha eğimli, gövdesi daha dolgun ve genel rengi daha sıcak kahverengidir. Uçuşta kanatları güçlü ve hızlı çalışır. Sudan havalanırken yüzey üzerinde kısa bir koşu yapması tipiktir.

Elmabaş Patka özellikle geniş, sakin ve besince zengin tatlı su alanlarını tercih eder. Göller, baraj gölleri, göletler, geniş sazlıklarla çevrili sulak alanlar, yavaş akan nehirlerin durgun kesimleri ve balık havuzları başlıca habitatları arasındadır. Üreme döneminde açık su ile yoğun kıyı bitki örtüsünün birlikte bulunduğu, besin açısından üretken göller özellikle önemlidir. Yuva çoğunlukla su kenarında veya su içindeki sık saz, kamış ve diğer bataklık bitkilerinin arasında gizlenir. Dişi bitkisel materyal ve kendi tüylerini kullanarak iyi gizlenmiş bir yuva oluşturur. Genellikle bir kuluçka yapar ve kuluçka sorumluluğu dişidedir. Yavrular yumurtadan çıktıktan kısa süre sonra yuvayı terk eder, yüzebilir ve annelerini takip ederek beslenmeye başlar. Erkekler yumurtlama döneminden sonra üreme alanından ayrılıp tüy değişimi için başka sulak alanlarda toplanabilir. Kışın habitat seçimi genişler; büyük barajlar, derin göller ve açık su yüzeyleri çok sayıda bireyi barındırabilir. Yaşam döngüsü sağlıklı sulak alanlara güçlü biçimde bağlı olduğundan su seviyesindeki değişimler, sazlıkların kaybı, kirlilik ve sulak alanların bozulması popülasyonları etkileyebilir.

Elmabaş Patka hem bitkisel hem hayvansal besinlerden yararlanan bir dalıcı ördektir. Su bitkilerinin yaprakları, sürgünleri, kökleri ve tohumları; sucul omurgasızlar, böcek larvaları, yumuşakçalar, küçük kabuklular ve solucanlar beslenmesinde yer alır. Diyetin oranı mevsime ve bulunduğu sulak alanın besin kaynaklarına göre değişir. Çoğunlukla dalarak beslenir; kısa bir hareketle gövdesini suya batırır ve dipte veya su bitkileri arasında bulduğu besinleri gagasıyla toplar. Sığ sularda baş ve boynunu suya sokarak, gövdesinin arka bölümünü yüzeyde bırakarak da beslenebilir. Geceleri veya günün sakin saatlerinde yoğun beslenme davranışı gösterebilir; gündüzün önemli bölümünü açık suda dinlenerek geçiren sürüler görülebilir. Beslenme alanlarında Sakarmeke, Tepeli Patka ve diğer ördeklerle birlikte bulunması yaygındır. Bitkisel materyalin bol olduğu göllerde sualtı bitkileri ve tohumlar öne çıkarken, omurgasızların yoğun olduğu dönemlerde hayvansal besinlerin payı artar. Dişiler için üreme öncesi ve yumurtlama döneminde protein açısından zengin omurgasızlar özellikle değerlidir. Yavrular da gelişimlerinin ilk dönemlerinde küçük sucul omurgasızlardan yoğun biçimde yararlanır.