Kara İskete

Kara İskete, Anadolu ve Kafkasya'dan İran, Orta Asya ve Himalayalar'ın batısına kadar uzanan dağlık kuşakta yaşayan küçük bir ispinozdur. Batıdaki başlıca yayılış alanları Türkiye'nin yüksek dağları, Kafkasya ve İran'ın kuzeyidir; doğuya doğru Türkmenistan, Özbekistan, Tacikistan, Kırgızistan, Afganistan ve Pakistan'ın kuzeyindeki dağ sistemlerine ulaşır. Dağılışı geniş görünse de uygun yüksek dağ habitatları arasında parçalıdır. Popülasyonların önemli bölümü yerleşik veya kısa mesafeli göçmendir. Üreme döneminde yükseklerde bulunan kuşlar sonbahar ve kışın kar koşullarına bağlı olarak daha alçak vadilere ve dağ eteklerine iner; bazı doğu popülasyonlarında daha belirgin mevsimsel hareketler görülür. Türkiye'de yerleşik ve üreyen bir türdür. Özellikle Doğu Karadeniz, Doğu Anadolu ve Toroslar'ın yüksek kesimlerinde bulunur; İç Anadolu'nun uygun dağlık alanlarında da yerel toplulukları vardır. Kışın üreme alanlarının altındaki açık yamaçlarda ve vadilerde küçük veya kalabalık sürüler halinde görülebilir.

Kara İskete küçük, kompakt gövdeli, kısa boyunlu ve konik gagalı bir ispinozdur. Erişkin erkeğin başı büyük ölçüde parlak siyah, alnın ön bölümü ise dikkat çekici kırmızı veya turuncu-kırmızıdır. Bu güçlü baş deseni türün en belirgin teşhis özelliğidir. Sırt koyu kahverengi veya siyahımsı ve açık kenarlı tüyler nedeniyle hafif çizgili görünür. Alt taraflar daha açık, kirli beyazdan açık kahverengiye uzanan tonlarda olup göğüs ve böğürlerde koyu çizgiler bulunabilir. Kanatlar siyahımsı, telek kenarları açık veya sarımsı; sağrı sarımsı yeşil ton gösterebilir. Dişi erkeğe benzer ancak başındaki siyah daha az yoğun, genel renkleri daha kahverengi ve mat olabilir. Genç kuşlarda siyah baş ve kırmızı alın gelişmemiştir; yoğun çizgili kahverengi görünümleri nedeniyle erişkinlerden oldukça farklıdırlar. Gaga kısa, sivri ve tohumları ayıklamaya uygundur. Uçuşu hızlı ve dalgalıdır; sürüler açık yamaçlar üzerinde topluca yön değiştirirken oldukça çevik görünür. Yerde ve alçak bitkiler üzerinde beslenir, ancak ağaç ve çalı tepelerine de tüner. Üreme dışında sosyal bir türdür. Çağrısı ince, keskin ve cıvıltılıdır; ötüşü hızlı triller, kısa ıslıklar ve akıcı cıvıltılardan oluşan hareketli bir dizidir. Erkekler üreme döneminde belirgin kaya veya çalı tepelerinden ötebilir.

Kara İskete dağlık bölgelerin açık ve yarı açık habitatlarına bağlıdır. Üreme döneminde çoğunlukla ağaç sınırına yakın kozalaklı orman açıklıkları, ardıç toplulukları, seyrek çalılıklar, kayalık yamaçlar ve kısa otlu yüksek dağ çayırlarında yaşar. Çam, ardıç, sedir ve diğer seyrek kozalaklıların açık otlaklarla birleştiği mozaik peyzajlar özellikle uygundur. Tamamen kapalı ve sık ormanlardan kaçınır; beslenmek için tohumlu otsu bitkilerin bulunduğu açık zemine ihtiyaç duyar. Yüksek dağ vadilerinde kayalıkların, çalıların ve çayırlıkların yan yana bulunduğu alanlarda sıklaşabilir. Yuvasını çoğunlukla ardıç, çam veya başka bir kozalaklının dalına, bazen de sık bir çalı içine yerleştirir. Küçük çanak biçimindeki yuva ince kökler, kuru otlar, yosun ve bitkisel liflerden yapılır; iç kısmı kıl, yün, tüy ve daha ince malzemelerle döşenir. Kışın daha alçak yamaçlara, açık tarım arazilerine, yabani otlu alanlara ve köy çevresine inebilir. Bu dönemde başka ispinozlarla karışık sürüler oluşturması mümkündür.

Kara İsketenin beslenmesinde küçük tohumlar belirgin biçimde ağırlıktadır. Çeşitli otsu bitkilerin, yabani otların ve dağ çayırlarında yetişen bitkilerin tohumlarını toplar; ardıç ve bazı ağaçların tohumlarından da yararlanabilir. Beslenirken çoğunlukla yere iner veya ince bitki saplarına tutunarak tohum başlarını doğrudan gagasıyla ayıklar. Sonbahar ve kışın sürüler halinde tohum bakımından zengin yamaçları, tarla kenarlarını ve açık arazileri dolaşır. İlkbahar ve yaz döneminde böcekler, küçük larvalar ve diğer omurgasızlar beslenmeye eklenir. Yavruların gelişimi sırasında protein bakımından zengin hayvansal besinlerin payı artar; erişkinler tohumların yanında küçük böcekleri de yuvaya taşır. Dağ ortamlarında tohumların mevsimsel dağılımını izleyebilmesi, kışın yaptığı yükselti hareketlerinin başlıca nedenlerinden biridir.