Karabaş Patka

Karabaş Patka, Kuzey Yarımküre'nin kuzey kuşaklarında geniş bir dağılıma sahip göçmen bir dalıcı ördektir. Üreme alanları İzlanda ve İskandinavya'dan başlayarak Rusya'nın kuzeyi boyunca Sibirya'ya ve Bering Denizi çevresine kadar uzanır; Kuzey Amerika'nın Alaska ve Kanada bölgelerinde de ürer. Esas olarak tundra ve tayga kuşağındaki sulak alanlara bağlıdır. Sonbaharda kuzeydeki suların donmaya başlamasıyla üreme bölgelerini terk ederek daha ılıman kıyılara ve büyük göllere göç eder. Avrupa popülasyonları Kuzey Denizi, Baltık, Atlantik kıyıları ve daha güneydeki uygun sulak alanlarda kışlar. Karadeniz ve Hazar havzaları da kışlama alanları içerisinde yer alır. Türkiye'de daha çok kış aylarında ve göç dönemlerinde görülen, sayıları yıldan yıla değişebilen bir türdür. Üreme dönemi dışında oldukça sosyaldir; uygun beslenme alanlarında yüzlerce, hatta bazı bölgelerde binlerce bireyden oluşabilen yoğun sürüler meydana getirebilir.

Orta büyüklükte, güçlü gövdeli ve yuvarlak başlı bir dalıcı ördektir. Boyu yaklaşık 40–51 cm, kanat açıklığı 68–75 cm civarındadır ve ağırlığı yaklaşık 1 kg'a ulaşabilir. Üreme giysisindeki erkek son derece belirgindir. Baş ve boyun siyahtır; uygun ışıkta başta yeşilimsi bir parlaklık görülebilir. Göğüs ve kuyruk bölgesi siyah, yanlar ve karın beyaz, sırt ise ince siyah çizgiler nedeniyle açık gri görünür. Göz parlak sarı, gaga geniş ve mavimsi gridir; gaganın ucunda küçük siyah bir bölüm bulunur. Dişi genel olarak koyu kahverengidir ve gaga tabanını çevreleyen geniş beyaz alan en karakteristik özelliklerinden biridir. Genç bireyler dişiye benzer ancak renkleri daha donuktur. Uçuş sırasında kanat boyunca uzanan belirgin beyaz bant görülebilir. Tepeli Patka ile karıştırılabilir; Karabaş Patka daha iri, başı daha geniş ve yuvarlak, sırtı daha açık renkli görünür ve başında tepe bulunmaz. Su üzerinde güçlü ve kompakt bir görünüş sergiler, iyi yüzer ve son derece yetenekli bir dalıcıdır.

Üreme döneminde kuzey tundra ve tayga kuşağındaki göller, göletler, bataklıklar, yavaş akan nehirler ve sazlıklarla çevrili tatlı su alanlarını kullanır. Özellikle açık suyla kıyı bitki örtüsünün bir arada bulunduğu sığ göller tercih edilir. Yuva genellikle suyun yakınında, otlar veya alçak bitkiler arasına gizlenmiş bir çukur şeklindedir ve iç kısmı bitkisel materyal ile tüylerle döşenir. Dişi çoğunlukla 8–11 yumurta bırakır ve kuluçkayı kendisi yürütür. Üreme dönemi sona erdiğinde habitat tercihi belirgin biçimde değişir. Kışın deniz kıyıları, korunaklı koylar, haliçler, lagünler ve sığ kıyı suları en önemli yaşam alanları haline gelir. Bu özelliğiyle diğer birçok patkadan daha denizcil bir yaşam gösterebilir. Bununla birlikte büyük tatlı su gölleri ve rezervuarlarda da kışlayabilir. Dalgadan korunmuş, sığ ve dip omurgasızları bakımından zengin kıyılar özellikle büyük sürüleri çeker. Gündüzün önemli bölümünü açık suda geçirir; rahatsız edildiğinde kıyıdan uzaklaşarak daha güvenli açık su bölgelerine çekilebilir.

Karabaş Patka hem hayvansal hem bitkisel besinlerden yararlanan bir türdür ancak özellikle kış aylarında sucul omurgasızlar beslenmesinde büyük önem taşır. Midyeler ve diğer çift kabuklu yumuşakçalar, salyangozlar, kabuklular, sucul böcekler ve bunların larvaları başlıca hayvansal besinleri arasındadır. Küçük balıklar ve diğer küçük su canlıları da fırsat buldukça tüketilebilir. Üreme alanlarında su bitkilerinin tohumları, kökleri, sürgünleri ve diğer bitkisel materyaller beslenmeye daha fazla katılabilir. Besinini çoğunlukla dalarak elde eder. Su yüzeyinden hızla aşağıya iner, dipte yüzerek veya yürüyerek avlarını toplar ve daha sonra tekrar yüzeye çıkar. Deniz kıyılarında büyük sürüler aynı bölgede art arda dalarak dipteki yoğun midye ve diğer omurgasız yataklarından yararlanabilir. Besinin dağılımı kışlayan sürülerin yer seçiminde belirleyici olabilir; zengin bir besin alanı ortaya çıktığında çok sayıda kuş kısa sürede aynı yerde toplanabilir. Güçlü dalış yeteneği ve hem tatlı hem tuzlu sularda beslenebilmesi, kuzey bölgelerindeki üreme alanları ile denizel kışlama bölgeleri arasında farklı kaynaklardan yararlanmasını sağlar.