Kelaynak

Kelaynak, geçmişte Kuzey Afrika, Güney Avrupa ve Orta Doğu boyunca çok daha geniş bir alanda yaşayan, günümüzde ise parçalanmış popülasyonlara sahip nadir bir türdür. Tarihsel kayıtlar Fas ve Cezayir’den Türkiye, Suriye ve Arap Yarımadası’na kadar uzanan geniş bir dağılıma işaret eder. Avrupa’daki eski kolonileri yüzyıllar önce ortadan kalkmış, Orta Doğu popülasyonu ise 20. yüzyılda büyük ölçüde çökmüştür. Günümüzde doğal durumdaki en önemli popülasyon Fas’ın Atlantik kıyısında bulunmaktadır. Türkiye’de türün simgesi Şanlıurfa’nın Birecik ilçesidir. Birecik’te geçmişte yüzlerce, hatta 1950’lerde bini aşan bireyden oluşan koloniler bulunurken sonraki yıllarda sayı hızla azalmıştır. Koruma ve üretme çalışmaları sayesinde Birecik popülasyonu yok olmaktan kurtarılmıştır. Tarihsel olarak Birecik kuşları göçmendi; ilkbaharda Fırat Vadisi’ne gelir, üreme sonrasında güneye hareket ederdi. Günümüzde Birecik’teki popülasyon yoğun koruma altında yönetilmektedir. Suriye’de 2002’de keşfedilen küçük yabani koloni de doğudaki eski göçmen popülasyonun son kalıntılarından biriydi.

Kelaynak, sıra dışı görünümü sayesinde başka türlerle karıştırılması güç, iri yapılı bir ibis türüdür. Yaklaşık 70–80 cm boya ve 120–135 cm kanat açıklığına ulaşır. Erişkinlerin gövdesi uzaktan tamamen siyah görünür; ancak güneş altında tüylerde mor, bronz ve metalik yeşil parıltılar belirginleşir. Baş ve yüz tamamen tüysüzdür ve kırmızı renkli çıplak deriyle kaplıdır. Ense bölümünde uzun, sivri ve dağınık tüylerden oluşan karakteristik bir sorguç bulunur. Gaga çok uzun, aşağı doğru belirgin biçimde kıvrılmış ve kırmızıdır; bacaklar da kırmızımsı tonlardadır. Erkek ve dişi genel görünüş bakımından benzerdir, erkekler ortalama olarak biraz daha iri olabilir. Genç bireylerde baş tamamen çıplak değildir; baş ve boyun bölgesindeki grimsi tüyler yaş ilerledikçe kaybolarak erişkin görünümü oluşur. Uçuş sırasında geniş kanatları, uzatılmış boynu ve geriye doğru çıkan bacakları dikkat çeker. Güçlü ve düzenli kanat vuruşlarının yanında yükselen sıcak hava akımlarından yararlanarak süzülebilir. Sosyal bir türdür; beslenirken, dinlenirken ve üreme kolonilerinde diğer bireylerle bir arada bulunur.

Kelaynak kurak ve yarı kurak açık arazilerle güçlü biçimde ilişkilidir. Bozkırlar, seyrek bitkili taşlık düzlükler, yarı çöl alanları, kuru otlaklar, tarım arazileri ve nehir vadileri başlıca beslenme habitatlarıdır. Yoğun ormanlardan ve sık bitki örtüsünden kaçınır; yerde yürüyerek rahatça av arayabileceği açık alanları tercih eder. Üreme alanları ise beslenme bölgelerinden farklı olarak sarp kayalıklar, uçurumlar ve insan ya da kara yırtıcılarının erişmesinin güç olduğu kaya çıkıntılarıdır. Birecik’te Fırat Vadisi’nin dik kayalıkları tarihsel olarak önemli yuvalama alanı oluşturmuştur. Koloni halinde ürer ve kaya duvarlarındaki oyuklar ile çıkıntılara dallar, otlar ve çeşitli bitkisel materyallerden yuva yapar. Aynı üreme alanının yıllarca kullanılması mümkündür. Kelaynakların yaşamını sürdürebilmesi için güvenli yuvalama kayalıklarının yakınında yeterli genişlikte ve besince zengin açık arazilerin bulunması önemlidir. Tarımsal yoğunlaşma, pestisit kullanımı, habitat kaybı, avcılık ve üreme kolonilerindeki rahatsızlık tarihsel gerilemenin başlıca nedenleri arasında yer almıştır.

Kelaynak temel olarak yerde beslenen fırsatçı bir avcıdır. Uzun ve aşağı kıvrık gagasını gevşek toprağa, otların arasına ve taşların çevresine sokarak av arar. Beslenmesinde özellikle çekirgeler, böcekler ve bunların larvaları önemli yer tutar; Birecik popülasyonu üzerinde yapılan çalışmalar da böceklerin, özellikle çekirgelerin önemini ortaya koymuştur. Bunun yanında örümcekler, akrepler, solucanlar, salyangozlar ve diğer omurgasızları tüketir. Uygun olduğunda küçük kertenkeleler, yılanlar, kurbağalar ve küçük omurgalıları da yakalayabilir. Çoğunlukla sürüler halinde açık arazide yürüyerek beslenir; bireyler ilerlerken gagalarıyla zemini düzenli biçimde araştırır. Tarım alanları ve hayvanların otladığı kısa bitkili meralar, avların kolay bulunabilmesi nedeniyle önemli beslenme bölgeleri oluşturabilir. Üreme döneminde koloninin çevresindeki verimli beslenme alanlarının korunması, erişkinlerin yavrularına yeterli besin taşıyabilmesi açısından özellikle önemlidir.