Küçük Ağaçkakan

Küçük Ağaçkakan, Avrupa'nın büyük bölümünden Asya'nın kuzey ve doğusuna kadar uzanan geniş Palearktik kuşakta yayılış gösterir. Avrupa, İskandinavya, Balkanlar, Türkiye ve Kafkasya üzerinden Rusya ve Sibirya'ya kadar görülür. Dağılımının büyük bölümünde yerleşiktir; erişkinler yıl boyunca aynı çevrede kalırken genç bireyler üreme sonrasında yeni alanlara dağılabilir. Türkiye'de geniş ölçüde uygun yaprak döken ormanların bulunduğu bölgelerde yerel ve seyrek olarak görülebilir de. Özellikle yaşlı ağaçların, ince ölü dalların ve çürümüş gövdelerin bulunduğu ormanlar tür açısından önemlidir. En kolay fark edildiği dönem kış sonu ve ilkbahar başıdır; bu sırada erkeklerin seri davul sesi ve keskin çağrıları orman içinde varlığını belli eder.

Küçük Ağaçkakan, Avrupa ve Türkiye'deki en küçük ağaçkakanlardan biridir. İnce yapısı, küçük gagası ve siyah-beyaz tüy deseniyle daha iri alaca ağaçkakanlardan ayrılır. Sırtında geniş beyaz omuz lekeleri yerine enine uzanan düzenli beyaz çizgiler bulunur; kanatlar da siyah ve beyaz bantlı görünür. Alt taraflar açık krem veya beyazımsıdır ve yanlarda ince koyu çizgilenmeler görülebilir. Kuyruk altında Orman Alaca Ağaçkakanındaki belirgin kırmızı alan bulunmaz. Erişkin erkeğin tepesinde kırmızı bir alan vardır; dişinin başı siyah-beyazdır ve kırmızı tepe taşımaz. Yüzde açık yanaklar ile ince siyah çizgiler belirgindir. Gaga diğer ağaçkakanlara göre daha kısa ve narindir; özellikle ince dallardaki böcekleri aramaya uygundur. Ayakları gövde ve dallara tutunmasını, sert kuyruk telekleri ise tırmanırken destek almasını sağlar. İnce dalların uçlarına kadar ilerleyebilir ve bazen baştankara gibi çevik hareket eder. Uçuşu dalgalıdır; hızlı kanat vuruşlarını kısa süzülmeler izler. Davul sesi Orman Alaca Ağaçkakanına göre daha ince, hızlı ve uzun bir seri halinde duyulur. Küçük boyutu, çizgili sırtı ve kuyruk altında kırmızı bulunmaması arazide en yararlı tanı özellikleridir.

Küçük Ağaçkakan özellikle olgun, açık yapılı yaprak döken ormanları tercih eder. Meşelikler, söğüt ve kavak toplulukları, nehir kıyısı ormanları, taşkın ormanları, yaşlı meyve bahçeleri, korular ve bol ölü dal içeren ağaçlıklar kullanılabilir. Çok sık ve tekdüze ormanlardan ziyade açıklıkların, orman kenarlarının ve farklı yaşlardaki ağaçların bulunduğu mozaik habitatlar elverişlidir. İnce çaplı ölü dallar ve çürüyen odun hem beslenme hem yuvalama açısından önem taşır. Üreme için çoğunlukla yumuşamış, ölü veya çürümeye başlamış bir gövde ya da kalın dala kendi kovuğunu açar. Kovuğun içine ayrıca yuva malzemesi taşınmaz; yumurtalar tabandaki odun parçacıklarının üzerine bırakılır. Küçük ve hafif olması sayesinde iri ağaçkakanların kullanamadığı ince dallarda beslenebilir. Üreme döneminde geniş bir ağaçlık alanı dolaşabildiğinden yalnız küçük orman parçalarının değil, birbirine bağlı olgun ağaçlıkların varlığı da önemlidir. Özellikle yaşlı yaprak döken ağaçların ve ölü odunun korunması tür için uygun habitatın devamını sağlar.

Küçük Ağaçkakanın beslenmesi ağırlıklı olarak böcekler ve diğer küçük omurgasızlardan oluşur. Kabuk üzerindeki böcekler, yaprak bitleri, tırtıllar, sinekler ve çeşitli böcek larvaları başlıca avlarıdır. Sonbahar ve kışın ince ölü dalları gagasıyla yoklayıp kabuğu kaldırarak saklanan larva ve böcekleri çıkarır. İlkbahar ve yaz aylarında ise yaprak ve dal yüzeylerinde yaşayan tırtıllar ile diğer yumuşak gövdeli böceklerin önemi artar. Beslenirken çoğunlukla ağacın üst bölümlerini ve ince dalları araştırır; küçük yapısı sayesinde dalların uçlarına kadar ulaşabilir. Daha iri ağaçkakanlara göre odunu derin biçimde parçalamaktan çok yüzeyde ve kabuk altındaki küçük avları toplar. Yavruların geliştiği dönemde erişkinler özellikle tırtıl, yaprak biti ve başka yumuşak böcekleri sık aralıklarla kovuğa taşır. Diyetinin büyük ölçüde hayvansal olması nedeniyle ölü odun ve böcek bakımından zengin, yapısal çeşitliliği yüksek ağaçlıklar beslenmesi için önemlidir.