Küçük Kerkenez

Küçük Kerkenez, Akdeniz havzasından Güneydoğu Avrupa'ya, Türkiye üzerinden Kafkasya ve Orta Asya'ya kadar uzanan geniş fakat parçalı bir üreme dağılımına sahip göçmen bir doğandır. Avrupa'da özellikle İber Yarımadası, İtalya, Balkanlar ve Yunanistan'da önemli popülasyonları bulunur. Türkiye türün hem üreme hem de göç alanının önemli parçalarından biridir. Üreme mevsiminin ardından popülasyonların büyük bölümü güneye göç ederek Sahra'nın güneyindeki Afrika'ya ulaşır; bazı bireyler Kuzey Afrika, Güney Avrupa ve Güney Asya'da daha kuzeyde kışlayabilir. Göç sırasında tek başına görülebilse de sürüler oluşturabilir ve kışlama bölgelerinde çok büyük ortak geceleme toplulukları meydana gelebilir. Afrika'daki hareketleri besin bolluğuna bağlı olarak değişebilir; özellikle çekirge ve diğer büyük böceklerin yoğunlaştığı alanlara yönelir. İlkbaharda yeniden kuzeye dönerek üreme kolonilerine ulaşır. Göçmen yaşam döngüsü nedeniyle yalnızca üreme bölgelerindeki koşullardan değil, Afrika'daki yağış ve buna bağlı böcek bolluğundan da etkilenebilir.

Yaklaşık 29–32 cm uzunluğunda ve 58–72 cm kanat açıklığına sahip, Kerkenezden biraz daha küçük ve zarif yapılı bir doğandır. Ağırlığı ortalama 150 gram civarındadır. Erişkin erkek oldukça karakteristiktir; başı ve kuyruğu mavimsi-gri, sırtı kızıl-kestane rengindedir ve Kerkenezin erkeğinden farklı olarak sırtında belirgin siyah benekler bulunmaz. Kanadın üst kısmındaki mavimsi-gri panel de ayırt edici özelliklerindendir. Alt taraf açık krem veya pembemsi-kiremit tonlarında ve seyrek beneklidir. Dişi ve genç bireyler kahverengi ve daha yoğun çizgili olduklarından Kerkenezle karıştırılmaları çok daha kolaydır. Küçük Kerkenezin kanatları nispeten uzun ve sivri, gövdesi daha narin görünür. Tırnaklarının açık renkli olması yakın mesafede yardımcı bir tanı özelliğidir. Uçuşu hafif ve çeviktir; av ararken havada asılı kalabilmesine rağmen Kerkeneze göre bunu daha az sıklıkta yapabilir. Üreme kolonilerinde tiz ve tekrarlanan çağrıları sık duyulur.

Küçük Kerkenez sıcak ve kurak iklimlerdeki açık arazilerle yakından ilişkilidir. Bozkırlar, kuru ve nemli çayırlar, meralar, yarı çöl karakterindeki düzlükler, düşük yoğunluklu tarım alanları ve geleneksel tahıl üretiminin yapıldığı geniş açık araziler temel beslenme habitatlarıdır. Orta Türkiye'deki koloniler üzerinde yapılan araştırmalar, kolonilerin özellikle kuru ve nemli çayırlarla ilişkili olduğunu ve bu alanların korunmasının önemli olduğunu göstermiştir. Yuvalama açısından ise insan yapıları büyük önem taşır. Eski taş binaların çatı ve duvar boşlukları, tarihi yapılar, köy evleri, kaleler ve benzeri yapılar kullanılabildiği gibi kayalıklar ve taş ocaklarında da yuvalayabilir. Genellikle koloniler halinde ürer; uygun bir yapıda onlarca çift bir arada bulunabilir. Yuva için özel bir yapı oluşturmaz, mevcut kovuk ve boşlukları kullanır. Genellikle 3–6 yumurta bırakır; kuluçka yaklaşık 26–28 gün sürer ve yavrular yaklaşık beş hafta sonra uçabilecek hale gelir. Yoğun tarım, pestisit kullanımı, çayırların kaybı ve eski yapıların yuva boşluklarını ortadan kaldıracak biçimde yenilenmesi yaşam alanlarını olumsuz etkileyebilir.

Beslenmesinin büyük bölümünü iri böcekler oluşturur. Çekirgeler, cırcır böcekleri, büyük kınkanatlılar ve çeşitli diğer böcekler özellikle ilkbahar ve yaz aylarında temel avlarıdır. Bunun yanında kertenkeleler, küçük kemirgenler ve diğer küçük omurgalıları da yakalayabilir. Orta Türkiye'de 21 Küçük Kerkenez kolonisi çevresinde gerçekleştirilen bir araştırmada koloni büyüklüğü ile kertenkele bolluğu arasında ilişki bulunması, kertenkelelerin bazı bölgelerde önemli bir besin kaynağı olabileceğini göstermiştir. Açık arazinin üzerinde alçaktan uçarak av arayabilir, kısa süre havada asılı kalabilir veya uygun bir noktadan çevreyi gözleyebilir. Böcekleri yerde yakaladığı gibi uçuş sırasında pençeleriyle tutup havada tüketebilir. Tarım makineleri veya otlayan hayvanların hareket ettirdiği böceklerden yararlanması da mümkündür. Kışlama alanlarında böcek bolluğunu takip ederek daha hareketli davranabilir; özellikle çekirge yoğunlukları önemli beslenme fırsatları yaratır. Bu nedenle geleneksel tarım alanlarının, tarla kenarlarının ve böcek bakımından zengin çayırların korunması yalnızca yuvalama alanlarının değil, kolonilerin çevresindeki beslenme habitatlarının devamlılığı açısından da önemlidir.