Kum Kekliği

Kum Kekliği, Güneybatı Asya'nın kurak ve yarı kurak kuşağına özgü, büyük ölçüde yerleşik bir keklik türüdür. Doğal dağılışı Türkiye'nin güneydoğusundan Suriye ve Irak üzerinden İran, Türkmenistan'ın güneyi, Afganistan ve Pakistan'a kadar uzanır; ayrıca Güney Kafkasya'nın sınırlı kesimlerinde görülür. Dağılımın kuzeybatı sınırını Türkiye oluşturur. Ülkemizde esas olarak Güneydoğu Anadolu'nun sıcak, taşlık ve yarı çöl karakterli arazileriyle ilişkilidir; Fırat-Dicle havzasındaki kayalık yamaçlar ve kurak vadiler tür için tipik alanlardır. Uzun mesafeli göç yapmaz; su, besin ve mevsimsel hava koşullarına bağlı olarak yakın çevrede yer değiştirebilir. Güney Ermenistan'da yıllarca kayıt alınmamasının ardından 2020'de yeniden bulunan ve kur davranışı gösteren çiftler, türün dağılım sınırlarında çok küçük ve kırılgan topluluklar halinde yaşayabildiğini göstermiştir. Türkiye'deki varlığı da geniş ve kesintisiz değildir; uygun kurak habitatların bulunduğu güneydoğu kesimlerinde yereldir.

Kum Kekliği küçük, yuvarlak gövdeli, kısa kuyruklu ve kısa kanatlı bir yer kuşudur. Erkek ve dişi arasında belirgin renk farkı vardır. Erişkin erkekte baş ve boyun gri tonludur; gözün gerisinden başlayarak boynun yanına uzanan siyah çizgi, beyaz yanak ve boğaz alanıyla kontrast oluşturur. Alın ve göz çevresindeki koyu desen yüzü belirginleştirir. Gövde yanlarında kestane-kahverengi ve açık renkli bantlanmalar bulunur; sırt kumlu boz-kahverengi, karın daha açık renktedir. Gaga turuncumsu-kırmızı, bacaklar sarımsı veya turuncu tonlar gösterebilir. Dişi daha sade ve güçlü kamuflajlıdır; genel olarak kum rengi-kahverengi, ince benekli ve çizgili görünür, erkeğin belirgin siyah-beyaz yüz deseni yoktur. Bu eşey farkı arazide teşhisi kolaylaştırır. Kınalı Keklikten daha küçük ve daha narin görünür; ayrıca Kınalı Kekliğin beyaz boğazını çevreleyen kalın siyah halka ile güçlü yan bantlarından yoksundur. Tehlike karşısında hemen uçmak yerine hızla koşarak kayalar arasına çekilmeyi tercih eder. Zorlandığında yuvarlak kanatlarla hızlı, alçak ve kısa bir uçuş yapar.

Kum Kekliği taşlık yarı çöller, kurak tepeler ve seyrek bitkili kayalık yamaçların karakteristik türüdür. Çıplak kaya çıkıntıları, gevşek taşlı yamaçlar, kuru dere yatakları, aşınmış vadiler ve aralarında düşük yoğunlukta ot veya dikenli çalıların bulunduğu açık arazileri tercih eder. Tamamen düz ve bitkisiz kum çöllerinden çok, kaçabileceği kaya ve yarıklarla beslenebileceği seyrek bitki örtüsünün birlikte bulunduğu engebeli alanlar uygundur. Irak'ın kurak bölgelerindeki çalışmalar kayalık yamaçlar, vadi tabanları ve küçük taşkın düzlüklerinin birlikte besin, su ve güvenli saklanma alanları sağladığını göstermektedir. Güney Ermenistan'daki üreme alanlarında da çiftler yarı çöl bitki örtüsü taşıyan dik, kayalık yamaçlarda; pelin ve yumak otlarıyla seyrek dikenli çalıların bulunduğu habitatlarda belirlenmiştir. Yuva yerde, çoğunlukla bir kayanın veya çalının koruduğu sığ bir çukura yapılır ve çevredeki kuru otlarla sınırlı biçimde döşenir. Kurak iklimde açık su önemlidir; kuşlar düzenli su kaynaklarına sabah ve akşam saatlerinde gelebilir. Habitat kaybı ve yoğun av baskısı yerel toplulukları olumsuz etkileyebilir.

Kum Kekliği ağırlıklı olarak tohum ve diğer bitkisel materyalle beslenir. Kurak alanlarda yetişen çeşitli otların ve otsu bitkilerin tohumları, taze sürgünler, yapraklar ve mevsime göre başka bitki parçaları diyetin temelini oluşturur. Böcekler de tüketilir; özellikle üreme döneminde ve yavruların büyümesinde protein bakımından değerli olan çekirgeler ve diğer küçük omurgasızların önemi artar. Güney Ermenistan'daki kur gözlemlerinde erkeklerin dişilere çekirge sunduğu kaydedilmiştir. Besinini çoğunlukla yerde yürüyerek toplar, taşların ve seyrek bitkilerin arasını araştırır. Günün sıcak bölümünde gölgeli kayalık alanlara çekilip sabah ve akşam saatlerinde daha etkin beslenebilir. Kurak dönemlerde beslenme alanlarıyla güvenli su noktalarının yakınlığı günlük hareketlerini belirleyen önemli etkenlerden biridir.