Kuyrukkakan

Kuyrukkakan, Kuzey Yarımküre'nin en geniş yayılışlı küçük ötücülerinden biridir. Avrupa'nın büyük bölümü, Grönland, İzlanda ve İskandinavya'dan Anadolu, Kafkasya ve Orta Asya üzerinden Sibirya, Alaska ve Kanada'nın kuzeybatısına kadar uzanan çok geniş bir üreme alanına sahiptir. Tüm popülasyonları göçmendir ve kışı esas olarak Sahra'nın güneyindeki Afrika'da geçirir. Grönland ve Kuzey Amerika'da üreyen bireylerin dahi Afrika'ya ulaşması, türün olağanüstü uzun göç hareketlerinin en dikkat çekici örneklerindendir. Türkiye hem önemli bir üreme alanı hem de yoğun kullanılan bir göç güzergâhıdır. İlkbaharda Afrika'dan gelen kuşlar ülkenin açık ve taşlık alanlarında görülür; uygun yüksek plato ve dağ habitatlarında ürer. Kuzeyde üreyen çok sayıda birey de ilkbahar ve sonbahar geçişlerinde Türkiye üzerinden hareket eder. Bu dönemlerde kıyılardan iç bozkırlara, tarım alanlarından yüksek dağlara kadar üreme dönemine göre çok daha çeşitli ortamlarda görülebilir.

Kuyrukkakan ince yapılı, uzun bacaklı, dik duruşlu ve son derece karakteristik kuyruk desenine sahip bir kuştur. Üreme giysisindeki erkekte sırt ve tepe açık gri, gözden geçen maske ve kanatlar siyahtır. Göz üzerindeki beyaz kaş özellikle belirgindir. Boğaz ve göğüs açık krem veya hafif pembemsi-sarımsı tonlarda, karın daha beyazdır. Dişi daha sıcak kahverengi ve soluk görünür; yüzdeki koyu maske erkekteki kadar güçlü değildir. Sonbaharda taze tüylerin açık kenarları erkeklerin siyah ve gri bölgelerini kısmen örterek daha kahverengimsi bir görünüm oluşturur. Genç bireyler üst ve alt tarafta belirgin benekli veya pullu desen taşır. Türün en güvenilir teşhis özelliklerinden biri uçuşta açıkça görülen kuyruktur: beyaz kuyruk sokumu ve kuyruk tabanı, siyah merkez tüyleri ve geniş siyah uç bandıyla ters T biçiminde bir desen oluşturur. Kuyrukkakan adını da sık yaptığı kuyruk hareketlerinden alır. Yerde dik durur, kısa koşular ve sıçramalarla ilerler; kaya, taş, toprak tümseği, çit veya kazık gibi yükseltilere çıkarak çevresini gözler. Uçuşu hızlı ve yere yakın olabilir. Ötüşü kısa, değişken, cızırtılı ve melodik notaların karışımından oluşur; erkekler kaya veya başka belirgin tüneklerden ötebildikleri gibi kısa ötüş uçuşları da yapabilir.

Kuyrukkakan açık, kısa bitkili ve yerde avlanmaya uygun habitatların karakteristik türüdür. Tundralar, yüksek dağ çayırları, taşlık platolar, kayalık yamaçlar, bozkırlar, meralar, kıyı düzlükleri, seyrek bitkili tarım alanları, taş ocakları ve açık fundalıklar kullanılabilir. Yoğun ağaç ve çalı örtüsünden kaçınır; kısa otların veya çıplak zeminin yanında avını gözetleyebileceği taş, kaya ve benzeri yükseltilerin bulunması özellikle uygundur. Türkiye'de yüksek dağ ve plato habitatları önemli üreme alanlarıdır; göç sırasında ise deniz seviyesindeki açık kıyılara kadar çok daha geniş habitat çeşitliliğinden yararlanabilir. Yuva genellikle kaya çatlağı, taş yığını, kuru taş duvar, toprak oyuğu veya kemirgen yuvası gibi korunaklı bir boşluğa yerleştirilir. İnsan yapımı yapılardaki uygun oyukları da kullanabilir. Yuva çoğunlukla kuru otlar, ince kökler ve bitkisel liflerden hazırlanır; iç kısmı tüy, kıl ve daha yumuşak malzemelerle döşenir. Yuva boşluğun oldukça derininde bulunabildiğinden girişten doğrudan görülmeyebilir. Erkek üreme alanını belirgin tüneklerden ve uçuş gösterileriyle savunur. Üreme sonrasında kuşlar yalnız veya küçük gruplar halinde güneye hareket eder. Açık meraların çalılaşması, yoğun tarım ve kısa bitkili doğal alanların kaybı yerel habitat kalitesini düşürebilir.

Kuyrukkakan ağırlıklı olarak böcekler ve diğer küçük omurgasızlarla beslenir. Kınkanatlılar, karıncalar, sinekler, çekirgeler, kelebek ve güveler ile bunların larvaları, örümcekler ve çeşitli küçük toprak canlıları diyetinde yer alır. Avını çoğunlukla açık zeminde yakalar. Bir taş veya başka alçak tünekten çevresini izledikten sonra hızla yere koşabilir ya da kısa bir uçuşla avın üzerine iner. Toprak yüzeyini yürüyerek araştırması da yaygındır. Havada uçan böcekleri kısa takip uçuşlarıyla yakalayabilir. Yaz sonu ve sonbahar göçünde böceklerin yanında küçük meyveler ve bazı bitkisel besinlerden de yararlanır. Yavrular ise büyük ölçüde protein bakımından zengin böcekler ve larvalarla beslenir.