Saka

Saka, Avrupa'nın büyük bölümünden Kuzey Afrika ve Anadolu üzerinden Kafkasya, Orta Doğu, İran ve Orta Asya'nın batısına kadar uzanan geniş bir doğal yayılışa sahip ispinozdur. Batı ve güneydeki popülasyonların çoğu yerleşik veya kısa mesafeli hareketler yaparken, kuzey ve doğuda yaşayan bireylerin bir bölümü sonbaharda daha ılıman bölgelere iner. Türkiye'de yaygın ve yıl boyunca görülen bir türdür; uygun habitat bulunan hemen bütün bölgelerde ürer. Açık ağaçlıklar, tarım alanları, bahçeler, parklar ve yabani otların bol olduğu kırsal alanlarda sık rastlanır. Üreme döneminde çoğunlukla çiftler halinde yaşayan Sakalar, yaz sonundan itibaren daha sosyal hale gelir. Sonbahar ve kışın küçük gruplar birleşerek daha büyük sürüler oluşturabilir; ketenkuşları ve diğer tohumcul ispinozlarla karışık topluluklara da katılabilir.

Saka, Türkiye'deki küçük ispinozlar arasında renk deseni en kolay tanınan türlerden biridir. Erişkinlerde yüzün ön kısmını kaplayan parlak kırmızı maske, başın siyah-beyaz deseniyle güçlü kontrast oluşturur. Ense ve başın üst bölümünde siyah alanlar, yanaklarda geniş beyaz bölgeler bulunur. Sırt sıcak kahverengi, alt taraf açık renkli, göğüs ve böğürlerin yanları sarımsı-kahverengidir. Siyah kanatlar üzerindeki geniş ve canlı sarı bant hem konmuş kuşta hem uçuş sırasında son derece belirgindir. Kanat ve kuyruk tüylerinde beyaz lekeler bulunur; kuyruk siyah ve hafif çatallıdır. Erkek ve dişi genel görünüş bakımından birbirine çok benzer. Erkekte kırmızı maske genellikle gözün gerisine daha fazla uzanır. Gençlerin başında erişkinlere özgü kırmızı, siyah ve beyaz desen henüz gelişmemiştir; baş ve göğüs kahverengimsi ve çizgilidir. Buna karşılık kanattaki parlak sarı bant gençlerde de belirgin olduğundan teşhisi kolaylaştırır. Uçuşu hızlı ve dalgalıdır. Ötüşü ince, akıcı cıvıltılar ve trillerden oluşur; sürü içinde temas çağrıları sık duyulur.

Saka, sık ve kapalı ormanlardan çok açık alanlarla ağaçların bir arada bulunduğu mozaik habitatları tercih eder. Tarım arazileri, tarla kenarları, meralar, meyve bahçeleri, zeytinlikler, açık koruluklar, nehir kenarı ağaçlıkları, köy çevreleri, mezarlıklar, kent parkları ve büyük bahçeler yaygın yaşam alanlarıdır. Yuva ağaçları ile tohum üreten otsu bitkilerin birlikte bulunması önemlidir. Devedikeni ve benzeri yabani bitkilerin geliştiği yol kenarları, boş araziler ve işlenmemiş tarla sınırları önemli beslenme alanları oluşturur. Üreme döneminde çiftler daha dağınık yaşar. Yuva çoğunlukla ağacın dış dallarındaki ince bir çatal üzerine, bazen meyve ağaçlarına veya yüksek çalılara yerleştirilir. Dişinin yaptığı düzgün fincan biçimli yuva ince kökler, kuru otlar, bitkisel lifler, yosun ve örümcek ağlarıyla örülür; iç kısmı daha yumuşak bitki parçaları ve tüylerle döşenebilir. Üreme sonrasında aileler sürülere katılır ve açık beslenme alanlarında dolaşır. Yoğun tarım nedeniyle yabani otların ortadan kaldırılması, tarla kenarlarının temizlenmesi ve herbisit kullanımı doğal tohum kaynaklarını azaltarak habitatın beslenme değerini düşürebilir. Park ve bahçelere de uyum sağlayabilir; özellikle yabani otların tamamen temizlenmediği yeşil alanlarda yıl boyunca besin bulabilir.

Sakanın beslenmesinin büyük bölümünü küçük bitki tohumları oluşturur. Özellikle devedikeni, tarakotu, karahindiba ve benzeri yabani otsu bitkilerin tohumlarını ustalıkla ayıklar; farklı mevsimlerde başka küçük tohumlardan da yararlanır. İnce ve sivri konik gagası, tohum başlarının arasındaki küçük taneleri çıkarmaya son derece uygundur. Beslenirken çoğunlukla bitkinin sapına konar, gerektiğinde baş aşağı veya yana doğru uzanarak tohumlara ulaşır. Sonbahar ve kışın sürüler halinde tohum bakımından zengin açık alanları dolaşır. Üreme döneminde küçük böcekler ve diğer omurgasızlar da beslenmeye katılabilir. Bahçelerde uygun tohumların sunulduğu yemliklerden de yararlanabilir. Yavrular beslenirken küçük ve kolay sindirilebilen hayvansal besinlerin payı erişkinlerin kış diyetine göre artar.