Sibirya Kazı

Sibirya Kazı, dünya dağılımı oldukça sınırlı olan ve bütün popülasyonu uzun mesafeli göç yapan karakteristik bir Arktik kazıdır. Üreme alanları yalnızca Rusya'nın kuzeyindeki Yamal, Gydan ve Taymır yarımadalarının tundralarında bulunur. Sonbaharda güneye göç eden kuşlar Ob Nehri havzası, Batı Sibirya ve kuzey Kazakistan'daki önemli konaklama alanlarını kullanır; ardından güney Rusya üzerinden Karadeniz'e ulaşır. Günümüzde temel kışlama bölgesi Karadeniz'in kuzeybatı ve batı kıyılarıdır; özellikle Romanya ve Bulgaristan'daki Dobruca çevresi büyük önem taşır. Türkiye ana kışlama alanının güneyinde bulunur; tür ülkemizde az sayıda ve düzensiz bir kış ziyaretçisidir. Trakya başta olmak üzere uygun sulak alanlarda kaydedilebilir; sert kış koşullarında normal kışlama alanlarının güneyine inen bireyler Türkiye'ye ulaşabilir. Çoğunlukla Sakarca sürüleri içinde görülmesi nedeniyle kalabalık kaz topluluklarının dikkatle taranması türün bulunmasında önemlidir.

Sibirya Kazı kompakt gövdeli, kısa boyunlu ve küçük gagalı, son derece belirgin renk desenine sahip bir kazdır. Erişkinin başı ve boynunun büyük bölümü parlak siyahtır. Yüzün yanındaki geniş beyaz leke, göz ile gaga arasındaki siyah alanı çevreleyerek güçlü bir kontrast oluşturur. Göğsün önünde yer alan koyu kestane-kırmızı geniş alan, ince beyaz sınırlarla siyah boyun ve alt taraflardan ayrılır. Sırt koyu kahverengimsi-siyah, karın siyahtır; böğürlerde belirgin beyaz şeritler bulunur. Kuyruk altı beyazdır ve kuş uçtuğunda koyu gövdeyle keskin biçimde ayrılır. Gaga ve bacaklar koyudur. Erkek ve dişi görünüş bakımından çok benzerdir. Genç bireylerde renkler daha soluk, yüz ve göğüsteki beyaz sınırlar daha az belirgindir. Uçuşta kısa boynu, kompakt gövdesi ve hızlı kanat vuruşları dikkat çeker. Sakarca ve diğer boz kazların arasında bulunduğunda küçük, koyu gövdeli görünüşü ve beyaz-kırmızı-siyah baş-göğüs deseni sayesinde erişkinlerin teşhisi kolaydır. Sesleri tiz, kısa ve tekrarlanan kaz çağrılarından oluşur; büyük sürülerde oldukça gürültülü olabilir.

Üreme döneminde Sibirya Kazı, Arktik tundrada nehir vadileriyle ilişkili kuru ve nispeten yüksek noktaları tercih eder. Yuvalar dik nehir kıyıları, kayalık yamaçlar, uçurum kenarları ve tundradaki yükseltilmiş kuru alanlarda kurulabilir. Türün en ilginç özelliklerinden biri yuvalarını sıklıkla Gökdoğan, Paçalı Şahin veya Kar Baykuşu gibi yırtıcı kuşların yuvalarının yakınına kurmasıdır. Bu yırtıcıların kutup tilkisi gibi memelileri bölgelerinden uzaklaştırması, kazların yumurta ve yavrularına dolaylı koruma sağlar. Göçte büyük göller, taşkın ovaları ve sulak alan kompleksleri kullanılır; kuzey Kazakistan'daki sulak alanlar göç öncesi enerji depolanması açısından özellikle önemlidir. Kışın ise açık su ile geniş beslenme alanlarının birlikte bulunduğu peyzajları seçer. Göller, lagünler ve kıyısal sulak alanlar geceleme ve güvenli dinlenme yeri olarak kullanılırken gündüzleri çevredeki geniş tarım arazileri, kışlık tahıl tarlaları, anızlar ve kısa otlu meralarda beslenir. İnsan rahatsızlığına ve av baskısına duyarlıdır; sık rahatsız edilen sürüler beslenme alanlarını terk edebilir. Avcılık, altyapıyla çarpışmalar ve konaklama alanlarının bozulması önemli tehditlerdir.

Sibirya Kazı esas olarak otçuldur. Arktik üreme alanlarında çayırlar, sazlar ve tundra bitkilerinin yaprak, sürgün ve köksaplarını tüketir. Sonbahar göçünde doğal otlakların yanında hasat edilmiş tarlalardaki dökülmüş tahıllardan yoğun biçimde yararlanabilir. Karadeniz çevresindeki kışlama bölgelerinde kışlık buğday ve arpanın genç yaprakları, mısır tarlalarında kalan taneler, kolza, mera otları ve anızlardaki tohumlar başlıca besinler arasındadır. Çoğunlukla gündüz açık tarlalarda sürüler halinde otlar ve gece güvenli sulak alanlara çekilir. Sakarca ve Küçük Sakarca gibi diğer kazlarla karma beslenme sürüleri oluşturması yaygındır. Göç duraklarında yeterli besin bulması, kuzeye dönüş ve sonraki üreme dönemi için gerekli enerji rezervlerini oluşturması açısından özellikle önemlidir.