Taşkızılı

Taşkızılı, Güney Avrupa'nın dağlarından Anadolu ve Kafkasya üzerinden Orta Asya, Altaylar, Moğolistan ve kuzeybatı Çin'e kadar uzanan geniş Palearktik kuşakta üreyen göçmen bir türdür. Avrupa'da İber Yarımadası, Alpler, Balkanlar ve Akdeniz çevresindeki dağlarda parçalı dağılış gösterir; doğuya doğru uygun kayalık habitatlarda yayılışı daha geniştir. Üreme mevsiminin ardından popülasyonların tamamına yakını güneye göç eder ve kışı Sahra'nın güneyindeki Afrika'da geçirir. İlkbaharda yeniden kuzeye dönerek Avrupa ve Asya'daki dağlık üreme sahalarına ulaşır. Türkiye türün önemli üreme alanlarından biridir. Anadolu'nun uygun kayalık dağlarında, özellikle İç, Doğu ve Güney Anadolu'da yerel olarak yaygındır; batıdaki yüksek dağlarda da görülür. İlkbaharda üreme alanlarına gelen erkekler belirgin kaya çıkıntılarından ötüşe başlar. Sonbaharda üreme bölgelerini terk eden kuşlar Türkiye üzerinden Afrika'ya yönelir. Göç sırasında üreme habitatlarından daha alçak ve farklı açık arazilerde de görülebilir.

Taşkızılı güçlü bacaklı, nispeten iri başlı ve kısa kuyruklu bir dağ ötücüsüdür. Üreme giysisindeki erişkin erkek son derece belirgindir. Baş ve ense parlak mavi-gri, sırtın orta bölümü beyaz, kanatlar koyu kahverengidir. Göğüs, karın ve kuyruk sıcak turuncu-kızıl renktedir; mavi baş, beyaz sırt ve kızıl alt tarafların birleşimi başka hiçbir düzenli kuyrukkakan veya ardıçla kolayca karışmaz. Kuyruk uçuş sırasında özellikle dikkat çeken kızıl-turuncu renktedir. Dişi çok daha sade görünür; üst tarafları kahverengi ve açık kenarlı, alt tarafları krem zemin üzerinde yoğun koyu pullanmalıdır. Kuyruğundaki belirgin kızıl renk dişinin teşhisinde en yararlı özelliklerden biridir. Genç kuşlar dişiye benzer ancak daha yoğun benekli ve pullu görünür. Gökardıç dişisiyle karışabilir; Taşkızılında kızıl kuyruk ve kuyruk sokumu, daha açık genel renk ve farklı alt taraf deseni önemlidir. Erkek üreme döneminde yüksek bir kaya veya taş üzerinden güçlü ve melodik ötüşünü söyler. Kur uçuşunda havaya yükselerek öter, ardından kanatlarını açıp süzülerek kaya üzerine dönebilir. Yerde dik durur, kısa koşular yapar ve çevresini yüksekçe bir noktadan gözlemlemeyi sever.

Taşkızılı açık, güneşli ve kayalık dağ habitatlarına güçlü biçimde bağlıdır. Kayalık yamaçlar, dağ çayırları, taşlık vadiler, uçurumların çevresi, kaya bloklarıyla kaplı alpin ve subalpin alanlar, seyrek çalılı dağ bozkırları başlıca yaşam ortamlarıdır. Kapalı ormanlardan kaçınır; kısa otlu açık zemin, dağınık kayalar ve gözetleme noktalarının birlikte bulunduğu alanları tercih eder. Avrupa'da çoğunlukla yüksek dağlarda görülse de doğuya gidildikçe daha alçak kurak ve kayalık arazilerde de yaşayabilir. Türkiye'de dağ bozkırları, yüksek yaylaların kayalık kenarları ve seyrek bitkili yamaçlar tipik üreme habitatlarıdır. Yuvasını kaya yarığına, büyük taşların arasındaki boşluğa veya korunaklı bir oyuk içine yerleştirir. Bazen taş duvarlar ve benzeri insan yapımı boşluklardan da yararlanabilir. Çanak biçimli yuva kuru ot, kökçük ve ince bitkisel malzemeden yapılır. Göç sırasında açık tarım alanları, taşlık tepeler ve seyrek ağaçlıklı arazilerde de konaklayabilir. Habitat seçiminde açık beslenme zeminiyle yakınındaki güvenli kaya sığınaklarının bir arada bulunması belirleyicidir.

Taşkızılı ağırlıklı olarak böcekler ve diğer küçük omurgasızlarla beslenir. Kınkanatlılar, çekirgeler, cırcır böcekleri, karıncalar, tırtıllar, çeşitli böcek larvaları, örümcekler ve solucanlar başlıca avları arasındadır. Zaman zaman küçük kertenkeleleri ve diğer küçük omurgalıları da yakalayabilir. Genellikle yüksekçe bir kaya üzerinde çevresindeki açık zemini izler; avını gördüğünde hızla aşağı iner, kısa bir koşuyla yakalar ve yeniden bir gözetleme noktasına çıkar. Taşların ve kısa otların arasında yürüyerek aktif biçimde av aradığı da görülür. Üreme döneminde yavrular büyük ölçüde omurgasızlarla beslenir. Yaz sonu ve sonbaharda böceklerin yanında küçük yabani meyveler de tüketilebilir. Açık zemin ile kayalık tünekleri dönüşümlü kullanması, yüksek dağların seyrek bitkili habitatlarında dağınık besin kaynaklarından etkili biçimde yararlanmasını sağlar.