Tepeli Toygar

Tepeli Toygar, Kuzey Afrika’dan Güney ve Orta Avrupa’ya, Anadolu ve Orta Doğu üzerinden Orta Asya’ya kadar uzanan geniş bir dağılıma sahiptir. Yayılış alanının büyük bölümünde yerleşik veya kısa mesafeli hareketler yapan bir türdür. Türkiye’de en yaygın toygar türlerinden biridir ve uygun açık habitatların bulunduğu hemen bütün bölgelerde görülür. Marmara, Ege, Akdeniz, İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’da yıl boyunca yaygın olarak bulunur ve ürer. Doğu Karadeniz’in yoğun bitki örtüsüne sahip kesimlerinde daha seyrektir; Doğu Anadolu’nun yüksek ve sert kış koşullarının görüldüğü bölümlerinde ise yaz aylarında daha yaygındır. Kışın kar örtüsünün arttığı yüksek bölgelerdeki bireyler daha alçak ve ılıman alanlara hareket edebilir. Genellikle tek başına veya çiftler halinde görülür; üreme dönemi dışında küçük gruplar oluşturabilir. İnsan tarafından değiştirilmiş açık alanlara uyum sağlaması, tarım arazileri ve yerleşim çevrelerinde de geniş bir dağılım göstermesine olanak verir.

Yaklaşık 17–19 cm uzunluğunda, 29–38 cm kanat açıklığında ve çoğunlukla 35–50 gram ağırlığında, iri ve tıknaz yapılı bir toygar türüdür. En belirgin özelliği başının üzerinde bulunan uzun, sivri ve dikkat çekici ibiğidir. İbik yatırıldığında bile başın arkasında sivri bir çıkıntı şeklinde görülebilir, heyecanlandığında veya ötüş sırasında belirgin biçimde kaldırılır. Gagası diğer birçok toygara göre uzun, güçlü ve hafif aşağı kıvrıktır. Üst tarafı gri-kahverengi veya kum renginde, sırtı koyu çizgili; alt tarafı daha açık renklidir. Göğsünde seyrek fakat belirgin koyu çizgiler bulunur. Kanat altındaki pas rengi tonlar özellikle uçuş sırasında fark edilebilir. Kuyruğun dış telekleri daha açık renklidir. Erkek ve dişi birbirine çok benzer; genç bireyler açık renkli tüy kenarları nedeniyle daha benekli ve pullu görünür. Yerde dik duruşu ve hızlı adımlarla yürümesi karakteristiktir. Uçuşu yumuşak ve hafif dalgalıdır. Erkekler üreme döneminde yerde, bir taş veya direk üzerinde ya da havada ötüş yapabilir. Melodik ötüşlerinde çevrede duydukları başka kuş seslerini taklit eden bölümler de bulunabilir.

Tepeli Toygar açık, kuru ve seyrek bitki örtüsüne sahip alanların karakteristik kuşlarından biridir. Bozkırlar, kuru otlaklar, yarı kurak düzlükler, taşlık ve kumlu araziler, nadas alanları, tarla kenarları ve seyrek bitkili tarım arazileri başlıca yaşam ortamlarıdır. Yoğun ormanlardan, yüksek ve sık bitki örtüsünden genellikle kaçınır. İnsan faaliyetleriyle oluşmuş açık alanlara oldukça iyi uyum sağlamıştır; yol ve demiryolu kenarları, köy çevreleri, boş arsalar, sanayi bölgelerindeki açık araziler, taş ocakları ve havaalanları çevresinde görülebilir. Kışın özellikle yol kenarlarında beslenirken sıkça gözlenir. Yuvasını tamamen yerde, çoğunlukla küçük bir bitkinin, ot kümesinin veya taşın yanında bulunan sığ bir çukura yapar. Yuva kuru otlar, ince kökler ve diğer bitkisel malzemelerle döşenir. Genellikle 3–5, bazen 6 yumurta bırakır. Kuluçka yaklaşık 12–13 gün sürer. Yavrular henüz tam uçma yeteneği kazanmadan yuvadan ayrılabilir ve çevredeki seyrek bitki örtüsü arasında gizlenir. Uygun koşullarda aynı yıl içinde birden fazla kuluçka gerçekleştirebilir.

Beslenmesi mevsime göre değişir ve hem bitkisel hem de hayvansal besinlerden yararlanır. Sonbahar ve kış aylarında yabani otların tohumları, tahıllar ve yere dökülmüş çeşitli bitki tohumları beslenmesinde önemli yer tutar. İlkbahar ve yaz aylarında böceklerin miktarı artar; kınkanatlılar, çekirgeler, karıncalar, tırtıllar, örümcekler ve diğer küçük omurgasızları tüketir. Özellikle yavruların büyütüldüğü dönemde protein bakımından zengin hayvansal besinlerin önemi artar. Besinini hemen tamamen yerde arar. Açık zeminde yürüyerek veya kısa koşular yaparak ilerler, gördüğü tohum ve küçük omurgasızları toplar; zaman zaman yüzeydeki gevşek materyali gagasıyla araştırır. Yol kenarları ve tarım alanlarında yere dökülen tahıllardan da yararlanabilir. Kurak habitatlara uyumlu olması ve mevsime göre tohum ağırlıklı beslenmeden böcek ağırlıklı beslenmeye geçebilmesi, yıl boyunca açık ve kurak alanlarda yaşamını sürdürebilmesini sağlar.