Ulu doğan

Ulu Doğan, Orta ve Doğu Avrupa'dan Orta Asya'nın geniş bozkırlarına, Altaylar ve Moğolistan üzerinden Çin'in kuzeybatısına kadar uzanan geniş fakat parçalı bir yayılışa sahip büyük bir doğandır. Avrupa'daki üreme alanları özellikle Macaristan, Slovakya ve çevresindeki düzlüklerde yoğunlaşırken doğuya doğru Ukrayna, Rusya, Kafkasya, Kazakistan ve Orta Asya önemli yaşam alanları oluşturur. Kuzey ve doğudaki popülasyonların bir bölümü göçmen veya kısmen göçmendir; kışın daha güneye ve daha ılıman bölgelere hareket edebilir. Türkiye türün dağılımının güneybatı kesiminde yer alır. Ülkemizde seyrek ve yerel olarak görülür; açık bozkırlar, geniş tarım alanları ve kayalıkların bulunduğu iç ve doğu kesimler uygun alanlar sağlar. Göç ve kış dönemlerinde kuzeyden gelen bireylerle farklı bölgelerde karşılaşılabilir. Erişkinler uygun üreme alanlarına güçlü bağlılık gösterebilirken genç kuşlar bağımsızlaştıktan sonra geniş mesafelere dağılabilir.

Ulu Doğan iri, güçlü gövdeli, geniş tabanlı ve uzun kanatlı bir doğandır. Genel görünümü kahverengimsi olup tüy rengi bireyler, yaş grupları ve coğrafi popülasyonlar arasında belirgin değişkenlik gösterebilir. Erişkinlerde üst taraf çoğunlukla kahverengi, alt taraf açık krem veya kirli beyaz zemin üzerinde değişen yoğunlukta koyu benek ve çizgilidir. Baş genellikle gövdeden daha açık görünür; alın ve kaş bölgesi açık, bıyık çizgisi ise Gökdoğan'dakinden daha ince ve daha az belirgindir. Tepe ve ense açık kahverengi ile krem tonlarında olabilir. Genç bireyler daha koyu ve yoğun çizgilidir; özellikle alt taraflarında güçlü uzunlamasına lekeler görülür. Kanatlar Gökdoğan'a göre daha geniş, kuyruk daha uzundur ve uçuş silueti daha ağır görünür. Kanat uçları sivri olmakla birlikte gövdenin güçlü yapısı kuşa sağlam ve kuvvetli bir görünüm kazandırır. Uçuşta hızlı kanat vuruşlarını uzun süzülmelerle birleştirebilir. Bıyıklı Doğan ile benzerliği nedeniyle ayırım her zaman kolay değildir; başın açıklığı, bıyık çizgisinin biçimi, alt taraf deseni, kanat-kuyruk oranları ve genel vücut yapısı birlikte değerlendirilmelidir. Dişi genel olarak erkekten daha iri ve güçlü yapılıdır.

Ulu Doğan geniş, açık ve ağaçsız ya da seyrek ağaçlı arazilerin karakteristik yırtıcılarından biridir. Bozkırlar, yarı çöller, kuru otlaklar, geniş tarım düzlükleri, dağ etekleri ve seyrek ağaçlı açık alanlar başlıca habitatlarını oluşturur. Avını uzak mesafeden görebileceği açık peyzajlara güçlü biçimde bağlıdır. Kendi yuvasını yapmakta uzman değildir; üreme için çoğunlukla başka büyük kuşların terk edilmiş yuvalarını kullanır. Ağaçlardaki eski karga, kuzgun veya yırtıcı yuvalarına yerleşebildiği gibi sarp kaya çıkıntıları, uçurum oyukları ve uygun insan yapımı yapılardan da yararlanabilir. Ağaçların az olduğu bozkır bölgelerinde elektrik direkleri ve yapay yuva platformları üreme alanı sağlayabilir. Yuvalama yerinin çevresinde yer sincapları, tarla fareleri ve diğer uygun avların bol bulunduğu geniş açık sahaların bulunması önemlidir. Üreme dışındaki dönemlerde tarım arazileri, meralar ve sulak alan çevresindeki açıklıklarda da görülebilir. Habitat kaybı, elektrik hatlarında çarpılma, zehirlenme ve yasa dışı yakalama bazı bölgelerde türü olumsuz etkileyen başlıca baskılardır.

Ulu Doğan güçlü ve fırsatçı bir avcıdır. Beslenmesinde özellikle yer sincapları, hamsterler, tarla fareleri ve diğer küçük memeliler önemli yer tutar. Küçük memelilerin az olduğu bölgelerde kuşların diyetteki payı artabilir; güvercinler, kargagiller, toygarlar ve açık arazide yaşayan farklı kuşları avlayabilir. Avını bir kaya, ağaç veya direkten çevreyi gözleyerek arayabildiği gibi açık arazi üzerinde hızlı ve alçak uçuşlarla da takip eder. Gökdoğan'ın çok yüksekten yaptığı dik dalışlardan farklı olarak Ulu Doğan avını sıkça uzun ve güçlü yatay takiplerle yakalar. Yere yakın uçarken arazinin şekillerinden yararlanarak avına fark edilmeden yaklaşabilir. Güçlü kanatları sayesinde uzun süre yüksek hızını koruyabilir ve yerdeki küçük memelileri de etkili biçimde yakalayabilir. Beslenme içeriği bulunduğu bölgedeki av bolluğuna ve mevsime göre değişir.