Urkeklik

Urkeklik, Batı Asya'nın yüksek dağlarına özgü, dağılışı parçalı ve büyük ölçüde yerleşik bir dağ kuşudur. Türkiye'den Kafkasya'ya ve İran'ın kuzey, kuzeybatı ve batısındaki Elburz ile Zagros dağlarına kadar uzanır. Türkiye türün küresel dağılımının önemli bir bölümünü barındırır. Toroslar, Doğu Karadeniz ve Kaçkarlar ile Doğu Anadolu'nun yüksek dağlık kesimlerinde görülür; Bayburt ve Iğdır'daki çalışmalar da türü alpin ve subalpin kuşağın yerleşik kuşları arasında göstermektedir. Uzun mesafeli göç yapmaz. Sert kış koşullarında kar örtüsü ve besine bağlı olarak daha aşağı yamaçlara inebilir, ilkbaharla birlikte yeniden yüksek kesimlere çekilir.

Urkeklik iri, güçlü gövdeli, küçük başlı ve kalın boyunlu bir sülüngildir. Genel rengi yaşadığı kayalıklarla olağanüstü uyum sağlayan boz, gri ve kahverengi tonların karışımıdır. Baş ve ense gri, yüz daha açık; boynun yanları ve göğüs ince koyu çizgilerle desenlidir. Gövde yanlarında kestane, siyah ve açık renklerin oluşturduğu belirgin enine bantlar bulunur. Gaga koyu, bacaklar kırmızımsı veya turuncumsu tonlardadır. Erkek ve dişi genel görünüşte benzerdir; erkek daha güçlü yapılıdır ve bacaklarında mahmuz bulunabilir. Genç kuşlar daha soluk, kahverengimsi ve daha az kontrastlıdır. Uçuşta geniş kanatlar dikkat çeker. Tehlike karşısında çoğu zaman önce yamaç boyunca koşarak uzaklaşır; havalandığında güçlü kanat vuruşlarının ardından aşağı doğru uzun süzülmeler yapabilir. En karakteristik özelliklerinden biri sesidir. Özellikle sabah erken saatlerde yüksek kayalıklardan duyulan güçlü, ıslığı andıran ve giderek hızlanan çağrılar çok uzaklara ulaşabilir. Kayaların arasında hareketsiz durduğunda tüy deseninin kamuflajı nedeniyle görülmesi şaşırtıcı derecede güçtür; çoğu zaman kuşun varlığı önce sesiyle anlaşılır.

Urkeklik yüksek dağların alpin ve subalpin kuşudur. Dik kayalık yamaçlar, uçurumlar, taşlık sırtlar, kayalıklarla bölünmüş yüksek dağ çayırları ve seyrek alpin bitki örtüsü bulunan açık alanları tercih eder. İran'da yapılan habitat modellemelerinde yükselti, yağış, eğim ve insan baskısı türün uygun yaşam alanlarını belirleyen başlıca değişkenler arasında bulunmuş; özellikle yüksek ve dik dağlık arazilerin önemi ortaya konmuştur. Orman kuşağının üzerinde yaşaması tipiktir, ancak kışın ağır kar koşullarında daha düşük seviyelere doğru dikey hareketler yapabilir. Günlük yaşamında kayalıkların sağladığı görüş noktaları ve kaçış alanları ile hemen yakınındaki otlakların birlikte bulunması önemlidir. Yuva yerde, çoğunlukla bir kaya, taş veya bitki kümesinin koruduğu sığ bir çukura yapılır ve çevredeki kuru otlarla basit biçimde döşenir. Dişi kuluçkayı yürütür; yumurtadan çıkan yavrular kısa sürede hareket ederek annelerini takip eder ve yerde beslenmeye başlar. Ermenistan'daki uzun dönemli gözlemler türün yıl boyunca yüksek dağlarda kaldığını, ancak kışın küçük dikey hareketler yaptığını göstermiştir. Türkiye'deki dağ habitatlarında aşırı otlatma, yol ve altyapı çalışmaları, yoğun insan faaliyeti ve yasadışı avcılık yerel topluluklar üzerinde baskı oluşturabilir. İklim değişikliğinin alpin kuşağı daraltması da yüksek dağlara bağımlı bu tür için uzun vadeli bir risk oluşturur.

Urkekliğin beslenmesi ağırlıklı olarak bitkiseldir ve yüksek dağlarda mevsime göre bulunan kaynaklara uyum gösterir. Taze otlar, genç sürgünler, yapraklar, çeşitli alpin bitkilerin tohumları, kökleri ve soğanları başlıca besinler arasındadır. Ermenistan'daki uzun dönemli gözlemlerde de tohumlar, kökler, bitki soğanları ve genç otlarla beslendiği kaydedilmiştir. Yaz döneminde böcekler ve diğer küçük omurgasızlar da diyete katılır; bunların özellikle gelişmekte olan yavrular için önemli olduğu düşünülür. Besinini çoğunlukla yerde yürüyerek toplar, kayalar arasındaki kısa otlu alanları ve dağ çayırlarını araştırır. Sabah erken ve akşam saatlerinde daha etkin beslenebilir; sert kışlarda karın daha ince olduğu güneşli yamaçlar ve rüzgârla açılmış alanlar önem kazanır.