Yalıçapkını

Yalıçapkını Avrupa'nın büyük bölümünden Kuzey Afrika'nın bazı kesimlerine, Türkiye ve Orta Doğu üzerinden Orta, Güney ve Doğu Asya'ya kadar uzanan çok geniş bir coğrafyada yayılış gösterir. Dağılımı büyük ölçüde yıl boyunca avlanabileceği açık ve balık bakımından zengin suların varlığına bağlıdır. Ilıman bölgelerde yaşayan popülasyonların önemli bölümü yerleşik veya kısa mesafeli hareketler yaparken kuzey ve doğudaki bireyler kışın suların donması üzerine güneye göç edebilir. Türkiye türün doğal yayılış alanının içerisindedir ve uygun akarsu, göl, gölet, kanal ve kıyısal sulak alanlarda yıl boyunca görülebilir. Üreme sonrasında genç kuşlar doğdukları bölgelerden ayrılarak yeni su sistemlerine dağılır. Kışın iç kesimlerdeki suların donması bireyleri kıyılara, akarsuların donmayan bölümlerine ve daha ılıman alanlara yöneltebilir. Sert kışların popülasyonlarda belirgin kayıplara yol açabildiği bilinmektedir; buna karşılık uygun yıllarda birden fazla kuluçka yapabilmesi sayıların yeniden artmasına yardımcı olur.

Yaklaşık 16–17 cm uzunluğunda, kısa kuyruklu, iri başlı ve uzun gagalı küçük bir kuştur. Ağırlığı çoğunlukla 35–45 gram civarındadır. Küçük boyuna rağmen parlak renkleri nedeniyle görüldüğünde kolay tanınır. Sırt ve kanatlar koyu mavi-yeşil tonlarda, sırtın orta bölümü ve kuyruk sokumu ise ışığa göre değişen parlak turkuaz-mavi renktedir. Alt taraf sıcak turuncu-kestane, boğaz ve boynun yanlarındaki lekeler beyazdır. Gaga uzun, düz ve sivridir. Erkekte gaga büyük ölçüde siyahken erişkin dişinin alt gagasının tabanında belirgin turuncu-kırmızı renk bulunur. Genç bireyler daha mat renklidir ve bacakları erişkinlerdeki parlak kırmızı yerine daha koyu tonlardadır. Uçuşu son derece hızlı ve doğrusaldır; su yüzeyinin hemen üzerinden geçerken çoğu zaman yalnızca parlak mavi bir çizgi gibi fark edilir. Keskin ve tiz çağrısı kuş görülmeden hemen önce duyulabilir. Kısa bacakları yürümekten çok dal veya benzeri tüneklerde beklemeye uygundur.

Yalıçapkınının yaşam alanını belirleyen temel unsurlar temiz ve yeterince berrak su, uygun büyüklükte küçük balıkların bulunması ve avı gözleyebileceği tüneklerin varlığıdır. Yavaş akan nehirler, dereler, göller, göletler, kanallar, baraj kıyıları, taş ocaklarında oluşmuş su birikintileri ve uygun kıyısal lagünler kullanılabilir. Su kenarındaki dallar, kökler, sazlar veya insan yapımı yapılar avlanma tüneği görevi görebilir. Üreme için ayrıca kazılabilir dik toprak veya kum setlerine ihtiyaç duyar. Erkek ve dişi gagaları ve ayaklarıyla kıyı yamacına yatay bir tünel açar; tünelin sonunda yuva odası bulunur. Ayrı bir yuva malzemesi taşımaz. Genellikle 5–7 yumurta bırakır ve kuluçkaya iki eş de katılır. Kuluçka yaklaşık 20 gün sürer; yavrular yaklaşık 23–27 gün sonra yuvadan ayrılır. Uygun koşullarda aynı yıl içerisinde iki, zaman zaman üç kuluçka gerçekleştirilebilir. Su kirliliği, bulanıklığın artması ve doğal dik kıyıların ortadan kaldırılması hem beslenme hem de yuvalama olanaklarını azaltabilir.

Yalıçapkınının beslenmesinin büyük bölümünü küçük balıklar oluşturur. Bunun yanında iribaşlar ve küçük kurbağalar, sucul böcekler ve larvaları, küçük kabuklular ve zaman zaman diğer su canlıları da tüketilir. Avlanırken genellikle suyun birkaç metre üzerindeki bir dalda hareketsiz bekler ve aşağıdaki suyu dikkatle izler. Avını gördüğünde hızla aşağı dalar, suya girerken kanatlarını geriye toplar ve balığı uzun gagasıyla yakalar. Ardından güçlü kanat hareketleriyle yüzeye çıkarak çoğunlukla aynı veya yakındaki bir tüneğe döner. Daha iri balıkları yutmadan önce dala vurarak hareketsiz hale getirebilir; balık genellikle pullarının ve yüzgeçlerinin takılmaması için baş tarafından yutulur. Uygun tünek bulunmadığında kısa süre havada asılı kalarak da suyu gözleyebilir. Sindirilemeyen balık kemikleri, pullar ve diğer sert parçalar daha sonra küçük peletler halinde çıkarılır. Avlanma başarısı suyun berraklığıyla yakından ilişkilidir; bulanık suda balıkları görmesi güçleşir. Yavruların büyüme döneminde ebeveynler gün boyunca çok sayıda küçük balık yakalayarak yuvaya taşır ve zengin balık topluluklarına sahip temiz sular üreme başarısında belirleyici hale gelir.