Yaz Atmacası

Yaz Atmacası, Güneydoğu Avrupa ile Batı ve Orta Asya arasında uzanan nispeten sınırlı bir üreme alanına sahip göçmen bir yırtıcıdır. Balkanlar, Yunanistan, Türkiye, Kafkasya ve daha doğudaki uygun bölgelerde ürer. Türkiye hem üreme alanlarının hem de önemli göç yollarının üzerinde bulunması nedeniyle tür açısından önemlidir. Sonbaharda üreme bölgelerini terk ederek güneye yönelir; özellikle İstanbul Boğazı, Doğu Akdeniz ve Orta Doğu üzerinden geçen göç sırasında toplu halde görülebilir. Atmacanın aksine göç sırasında belirgin biçimde sosyaldir ve geçiş uygun hava koşullarında kısa bir zaman diliminde yoğunlaşabilir. Yüzlerce bireyin aynı göç hattında toplanması mümkündür. İlkbaharda Afrika'daki kışlama bölgelerinden kuzeye dönerek yeniden üreme alanlarına ulaşır. Termallerden yararlanarak yükselir ve uzun mesafeleri süzülerek geçebilir; bu davranış enerji tüketimini azaltarak kıtalararası göçü kolaylaştırır.

Yaklaşık 30–38 cm uzunluğunda, 64–80 cm kanat açıklığına sahip küçük ve zarif yapılı bir yırtıcıdır. Ağırlığı yaklaşık 135–275 gram arasında değişebilmekle birlikte erkekler genellikle daha hafiftir. Dişi erkekten iridir ancak cinsiyetler arasındaki büyüklük farkı Atmacadaki kadar belirgin değildir. Erişkin erkeğin üst tarafı mavimsi-gri, kanat uçları koyu; alt tarafı açık zemin üzerinde ince kızılımsı enine çizgilidir. Dişinin üst tarafı daha kurşuni-gri, alt tarafındaki kızılımsı-kahverengi çizgiler daha kaba görünür ve boğazın ortasındaki koyu çizgi belirgindir. Genç bireyler kahverengi üst taraflı, alt tarafta koyu ve düzensiz lekeli-çizgilidir. Atmacaya kıyasla kanatları daha sivri, kuyruğu nispeten daha kısa görünür. Uçuş sırasında kanat ucunda çoğunlukla dört belirgin “parmak” görülmesi önemli bir ayrım özelliğidir; bu siluet uzaktan küçük bir kerkenezi andırabilir. Hızlı kanat vuruşlarını kısa süzülmelerle birleştirirken göç sırasında geniş daireler çizerek termaller üzerinde yükselir.

Üreme döneminde açık alanlarla iç içe geçmiş yaprak döken ormanları, seyrek korulukları, kuru ve sıcak yamaçlardaki ağaçlıkları ve özellikle akarsu vadileri boyunca uzanan ağaç topluluklarını kullanır. Tamamen kapalı ormanlardan çok, avlanabileceği açıklıkların bulunduğu parçalı ağaçlık peyzajları tercih eder. Tarım arazileriyle çevrili koruluklar, orman kenarları, nehir boyu ağaçlıkları ve kırsal yerleşimlerin çevresindeki uygun alanlarda da bulunabilir. Yuvasını ağaç üzerinde dallardan yapar ve iç kısmına taze yeşil yapraklı dallar ekleyebilir. Genellikle 3–5 yumurta bırakır. Üreme sırasında çiftler daha bölgeci bir yaşam sürdürürken göç döneminde davranış tamamen değişerek büyük topluluklar halinde hareket edebilir. Göç sırasında kıyılar, vadiler, boğazlar ve dağ geçitleri gibi hava akımlarının kuşları belirli koridorlara yönlendirdiği coğrafi oluşumlar önem kazanır. Kışlama bölgelerinde ise açık ormanlıklar, çalılıklar, savan benzeri alanlar ve av bulabileceği yarı açık habitatlardan yararlanır.

Yaz Atmacasının beslenmesi küçük kertenkeleler ve iri böcekler ağırlıklıdır; küçük kuşlar ve bazı küçük memeliler de diyete katılabilir. Çekirgeler, ağustos böcekleri ve diğer büyük omurgasızların bol olduğu dönemlerde böcekler önemli bir besin kaynağı oluşturur. Avlanırken çoğunlukla orman açıklıkları ve kenarlarında yerden birkaç metre yüksekte uçarak zemini ve bitki örtüsünü tarar. Avını fark ettiğinde hızlı ve çevik bir saldırıyla yakalar. Tek başına avlanması olağandır ancak çiftlerin birlikte avlandığı veya özellikle göç sırasında birden fazla bireyin aynı beslenme alanını kullandığı durumlar görülebilir. Alacakaranlıkta da avlanabilir ve uygun koşullarda yarasaları yakalayabildiği bilinmektedir. Küçük kuşları havada veya bitki örtüsüne yakın seviyede takip edebilir. Beslenmedeki bu esneklik göç sırasında önem kazanır; farklı bölgelerden geçerken o sırada bol bulunan av kaynaklarından yararlanabilir. Uzun ve nispeten sivri kanatları göçte ekonomik süzülmeye, çevik vücut yapısı ise açıklıklarda hızlı av takibine olanak sağlar.