Yelpazekuyruk

Yelpazekuyruk, Eski Dünya'nın sıcak ve ılıman bölgelerine geniş biçimde yayılmış küçük bir ötücüdür. Güney Avrupa'da İber Yarımadası, Fransa'nın güneyi, İtalya ve Balkanlar boyunca görülür; dağılımı Türkiye ve Orta Doğu üzerinden Güney Asya'ya, oradan Güneydoğu Asya ve Endonezya'ya kadar uzanır. Afrika'da Kuzey Afrika'nın uygun bölgelerinde ve Sahra'nın güneyindeki geniş alanlarda da yaşar. Türkiye türün doğal yayılış kuşağı içerisindedir ve özellikle sıcak, açık, uzun otlu ve sulak alanlarla bağlantılı habitatlarda görülür. Popülasyonların önemli bölümü yerleşiktir veya kısa mesafeli mevsimsel hareketler gerçekleştirir. Uzun mesafeli düzenli göç türün temel özelliği değildir. Soğuk kışlar dağılımının kuzey sınırındaki popülasyonları ciddi biçimde etkileyebilir; uygun yıllarda ise hızlı üreme sayesinde sayılar yeniden artabilir. Üreme döneminde erkeğin açık arazinin üzerinde yaptığı karakteristik dalgalı ötüş uçuşu, yoğun otların arasında gizlenen bu küçük kuşun varlığını fark etmenin en kolay yollarından biridir.

Yaklaşık 10–11 cm uzunluğunda ve yalnızca 7–10 gram ağırlığında, çok küçük ve kompakt yapılı bir kuştur. Üst taraf sıcak kahverengi tonlarda olup baş, sırt ve kanatlarda belirgin koyu çizgiler bulunur. Alt taraf daha açık, kirli beyaz veya sarımsı-krem renktedir. Gaga ince ve hafifçe aşağı kıvrık, bacaklar açık kahverengi veya pembemsidir. Erkek ve dişi genel görünüş bakımından birbirine benzer. Türün en dikkat çekici özelliklerinden biri kısa, geniş ve basamaklı kuyruğudur. Kuyruk açıldığında yelpazeyi andırır; tüylerin koyu renkli uç-alt desenleri özellikle uçuşta belirginleşebilir. Üreme dönemindeki erkek sık sık yüksek bir sapın veya çalının üzerine çıkar, ardından 15–30 metre kadar yükselerek dalgalı ve dairesel bir ötüş uçuşu gerçekleştirir. Uçuşun her yükselip alçalma hareketine düzenli aralıklarla çıkan keskin, metalik bir nota eşlik eder. Bu ritmik ses dizisi türün en karakteristik tanı özelliklerinden biridir. Rahatsız edildiğinde uzun mesafe uçmak yerine kısa ve alçak bir uçuşla yakındaki yoğun otların arasına yeniden dalmayı tercih eder.

Yelpazekuyruk açık fakat yoğun otsu örtüye sahip habitatların kuşudur. Uzun otlu çayırlar, nemli meralar, sazlık ve bataklık kenarları, taşkın alanları, terk edilmiş tarlalar, nadas alanları, yol kenarındaki otluklar, kıyı düzlükleri ve pirinç tarlaları sık kullandığı yaşam alanları arasındadır. Tamamen kapalı ormanlardan ve çıplak arazilerden kaçınır; hem gizlenmesine olanak sağlayan yoğun bitki örtüsüne hem de içerisinde hareket edip beslenebileceği açık bölümlere ihtiyaç duyar. Yuva oldukça dikkat çekicidir. Erkek uzun otların arasında yuva yapımını başlatır; canlı bitki saplarını örümcek ağı ve ince bitkisel liflerle birbirine bağlayarak oval veya şişeyi andıran kapalı bir yapı oluşturur. Dişi daha sonra iç kısmı ince otlar ve yumuşak materyalle tamamlayabilir. Yuva çoğunlukla yerden birkaç on santimetre yüksekte yoğun bitki örtüsüne gizlenir. Genellikle 3–5 yumurta bırakılır. Kuluçkayı esas olarak dişi gerçekleştirir ve yavrular yaklaşık iki hafta içerisinde yuvadan ayrılabilecek gelişime ulaşır. Uygun sıcak bölgelerde aynı sezon içerisinde birden fazla kuluçka yapılabilir.

Yelpazekuyruk esas olarak böcekçil bir türdür. Küçük kınkanatlılar, sinekler, çekirgeler, küçük güveler ve bunların larvaları, yaprak bitleri, örümcekler ve çeşitli diğer küçük omurgasızlar diyetinin temelini oluşturur. Küçük su ve bataklık bitkilerinin tohumları da zaman zaman tüketilebilir ancak hayvansal besinler özellikle üreme döneminde baskındır. Besinini çoğunlukla yoğun otların içerisinde, bitki sapları ve yaprakların üzerinden veya zemine yakın seviyelerde toplar. Havada avlanması daha seyrektir. İnce gagasıyla yaprakların arasındaki ve bitki gövdelerine tutunmuş küçük avları seçebilir; otların arasında oldukça çevik biçimde ilerleyerek dışarıdan neredeyse görünmeden beslenebilir. Yavrular böcekler ve örümcekler gibi protein bakımından zengin küçük omurgasızlarla beslenir. Habitatın bitki yapısı bu nedenle yalnızca gizlenme ve yuvalama açısından değil, yeterli av bulabilmesi bakımından da önemlidir. Otların yüksekliği, yoğunluğu ve alanın nem durumu omurgasız topluluğunu değiştirerek kuşların dağılımını etkileyebilir. Farklı otlatma koşullarındaki çayırlarda yapılan araştırmalar da bitki örtüsü yapısının Yelpazekuyruk yoğunluğuyla ilişkili olabileceğini göstermektedir.