Yeşilbaş

Yeşilbaş, Kuzey Yarımküre'nin en geniş yayılışlı ördeklerinden biridir. Avrupa'nın tamamına yakınında, Kuzey Afrika'nın bazı kesimlerinde ve Asya boyunca Pasifik kıyılarına kadar uzanan geniş bir alanda doğal olarak bulunur. Kuzeyde üreyen popülasyonların önemli bölümü sonbaharda daha ılıman bölgelere göç ederken, ılıman kuşaktaki birçok popülasyon yerleşik veya kısa mesafeli göçmendir. Türkiye'de yıl boyunca görülen ve uygun sulak alanlarda üreyen bir türdür. Sonbahar ve kış aylarında kuzeyden gelen göçmenlerin katılmasıyla sayısı belirgin biçimde artar. Büyük sulak alanlarda kışın kalabalık topluluklar oluşturabilir. İç Anadolu'daki uygun sulak alanlarda da düzenli olarak ürer ve kışlar. Çok farklı su ortamlarından yararlanabilmesi ve insan varlığına diğer birçok ördekten daha kolay uyum sağlaması nedeniyle şehir içindeki göletlerden geniş doğal deltalara kadar görülebilir. Üreme dönemi dışında diğer yüzey ördekleriyle karışık sürüler oluşturması yaygındır.

Yeşilbaş güçlü gövdeli, geniş gagalı bir yüzey ördeğidir. Üreme giysisindeki erkek parlak koyu yeşil başı, ince beyaz boyun halkası, kestane kahverengisi göğsü ve açık gri gövdesiyle karakteristiktir. Kuyruk bölgesi siyah ve beyaz kontrastlıdır; ortadaki birkaç siyah kuyruk teleğinin yukarı doğru kıvrılması erişkin erkekte dikkat çekicidir. Gaga sarımsı, bacaklar turuncudur. Dişi ise koyu benekli ve çizgili kahverengi tüyleriyle daha sade görünür; gagası genellikle turuncu tonlarla koyu lekelerin birleşiminden oluşur. Her iki eşeyde de kanatta siyah ve beyaz çizgilerle çevrelenmiş parlak mavi-mor ayna bulunur ve uçuş sırasında belirginleşir. Erkek yaz sonunda tutulma giysisine geçtiğinde dişiye benzeyen kahverengimsi bir görünüm kazanır, ancak gaga rengi ayrımda yardımcı olur. Genç bireyler de dişiye benzer. Uçuşu güçlü ve doğrudandır; sudan kısa bir koşuya ihtiyaç duymadan hızla havalanabilir. Dişinin yüksek ve tanıdık vaklaması türün en bilinen sesidir; erkeğin sesi daha yumuşak, kısa ve boğuktur.

Yeşilbaş son derece uyumlu bir türdür ve yeterli sığ su ile besin bulunan çok çeşitli sulak alanları kullanabilir. Göller, göletler, bataklıklar, sazlık kenarları, nehirlerin sakin bölümleri, deltalar, lagünler, haliçler, barajlar ve su basmış tarım alanları başlıca habitatlarıdır. Tatlı suyu tercih etmekle birlikte acı su lagünlerinde ve korunaklı kıyı alanlarında da düzenli görülür. Şehir parklarındaki göletlere, kanallara ve insan yapımı su alanlarına kolaylıkla yerleşebilir. Üreme döneminde su kenarında yoğun bitki örtüsü bulunan alanlar önem kazanır. Yuva çoğunlukla yerde, otlar veya diğer bitkiler arasında iyi gizlenmiş sığ bir çukura kurulur; ancak uygun koşullarda sudan uzakta, ağaç kovuklarında veya sıra dışı yükseltilmiş yerlerde de yuvalayabilir. Dişi yuvayı bitkisel malzemelerle hazırlar ve kuluçka ilerledikçe kendi tüyleriyle döşer. Yavrular yumurtadan çıktıktan kısa süre sonra yuvadan ayrılır, yüzebilir ve dişiyi takip ederek beslenmeye başlar. Kışın güvenli dinlenme alanları ile sığ beslenme bölgeleri arasında günlük hareketler yapabilir. Habitat seçimindeki bu esneklik, türün hem doğal hem de insan tarafından değiştirilmiş çevrelerde başarılı olmasını sağlar.

Yeşilbaş fırsatçı ve hepçil bir ördektir. Beslenmesinde su bitkilerinin tohumları, yaprakları, sürgünleri ve kök parçaları ile çeşitli ot ve tahıl tohumları önemli yer tutar. Böcekler ve larvaları, solucanlar, küçük kabuklular, salyangozlar ve diğer sucul omurgasızlar da tüketilir; özellikle üreme döneminde ve yavruların gelişiminin ilk evrelerinde hayvansal besinlerin önemi artar. Çoğunlukla sığ suda baş ve boynunu daldırarak veya gövdesinin ön kısmını su altında tutup kuyruğunu yukarı kaldırarak beslenir. Yumuşak çamuru gagasıyla süzerek küçük besinleri ayırabilir. Karada da rahat hareket eder; su basmış tarlalarda, anızlarda ve çayırlarda tohum ve tahıl toplayabilir. Besin seçimini mevsime ve bulunduğu ortama göre hızla değiştirebilmesi, Yeşilbaşın çok farklı sulak alanlarda yaşayabilmesinin temel nedenlerinden biridir.