Ada Doğanı

Ada Doğanı, Akdeniz havzası ve Kuzeybatı Afrika kıyılarında parçalı koloniler halinde üreyen, uzun mesafeli göçmen bir doğandır. Üreme kolonilerinin büyük bölümü Akdeniz'deki adalar ve kıyı kayalıklarında bulunur; Ege Denizi türün dünya nüfusu açısından özellikle önemli bölgelerinden biridir. Türkiye'de esas olarak Ege ve Akdeniz kıyılarında yaz ziyaretçisi olarak görülür. Güney Türkiye'de uygun kıyı kayalıkları ve adalarda düzenli üreme kayıtları vardır; Antalya-Adrasan çevresi bunlardan biridir. İlkbaharda Afrika'daki kışlama alanlarından kuzeye döner, sonbaharın ilerleyen döneminde yeniden güneye göç eder. Göç yolu diğer birçok yırtıcıdan farklı olarak Afrika kıtasının geniş kesimlerinden geçebilir. Kışlama alanlarının merkezi Madagaskar'dır; özellikle adanın kuzey ve doğusundaki nemli bölgeler önem taşır. Bazı bireyler Doğu Afrika ve çevresinde de kışlayabilir. Üreme kolonilerine bağlılığı güçlüdür ve erişkinler sonraki yıllarda aynı bölgelere dönebilir.

İnce gövdeli, uzun ve sivri kanatlı, uzun kuyruklu, son derece çevik bir doğandır. Yapısı Delice Doğanı andırsa da daha güçlü ve uzun kanatlı görünür. Türde iki temel renk formu bulunur. Açık formda üst taraf koyu arduvaz-gri, alt taraf açık zemin üzerinde belirgin koyu çizgilidir; yanak ve boğaz daha açık, yüzde koyu bıyık çizgisi belirgindir. Koyu formdaki bireyler ise neredeyse tamamen koyu kahverengi-siyah görünebilir. İki form arasında ara görünümlü bireyler de bulunur. Erkek ve dişi genel desen bakımından benzerdir; dişi daha güçlü yapılıdır. Genç bireyler kahverengimsi, alt tarafları belirgin boyuna çizgili ve erişkinlerden daha soluk görünümlüdür. Uçuşta uzun, dar ve sivri kanatları hemen dikkat çeker. Hızlı kanat vuruşlarının ardından süzülebilir, av peşinde ani hızlanmalar ve keskin dönüşler yapabilir. Delice Doğanla karıştırılması mümkündür; Ada Doğanı genellikle daha iri, daha uzun kanatlı ve güçlü siluetlidir. Açık form erişkinlerde koyu kanat altı örtüleri ile daha açık uçuş telekleri arasındaki kontrast da teşhiste yardımcıdır. Koloni çevresinde sesli ve hareketli olabilir.

Ada Doğanının üreme ekolojisi deniz ve göçmen kuş geçişleriyle olağanüstü derecede bağlantılıdır. Yuvalarını çoğunlukla açık denizdeki küçük adalar, kayalık adacıklar ve ulaşılması güç kıyı falezlerinde kurar. Özellikle sonbaharda güneye göç eden küçük kuşların yoğun geçtiği deniz koridorlarına yakın kayalıklar tercih edilir. Koloniler birkaç çiftten yüzlerce çifte kadar değişebilir. Klasik anlamda yuva inşa etmez; yumurtalarını kayalık çıkıntılardaki oyuklara, doğal çukurlara veya korunaklı taşlık zeminlere bırakır. Üreme zamanı diğer Avrupa yırtıcılarının çoğundan belirgin biçimde geçtir. Yumurtlama yaz sonuna kaydırılmıştır; böylece yavruların en fazla besine ihtiyaç duyduğu dönem, milyonlarca ötücünün Akdeniz üzerinden Afrika'ya göç ettiği sonbahar geçişiyle çakışır. Bu zamanlama türün en dikkat çekici biyolojik uyumlarından biridir. Üreme öncesinde bireyler koloniden oldukça uzaklaşarak kıyıların iç kesimlerinde, tarım alanlarında, sulak alanlarda ve böceklerin yoğun olduğu açık arazilerde beslenebilir. Koloni çevresindeki insan rahatsızlığı, kıyı yapılaşması ve uygun kayalıkların bozulması üreme başarısını etkileyebilir.

Ada Doğanının beslenmesi yılın dönemine göre dikkat çekici biçimde değişir. Üreme öncesinde ve kışlama alanlarında büyük uçan böcekler beslenmenin önemli bölümünü oluşturur. Yusufçuklar, çekirgeler, kınkanatlılar, ağustos böcekleri, iri güveler, kanatlı karıncalar ve diğer böcekleri havada büyük çeviklikle yakalayabilir. Madagaskar'daki kışlama döneminde de böcekler temel besin kaynakları arasındadır. Üreme dönemi ilerlediğinde ise beslenme stratejisi kökten değişir ve sonbaharda Akdeniz'i aşmaya çalışan göçmen kuşlar temel av haline gelir. Ötleğenler, kızılkuyruklar, kuyrukkakanlar, sinekkapanlar, incirkuşları, ardıçlar ve diğer küçük-orta boy göçmenler avlanabilir. Doğanlar ada ve kıyı kayalıklarının çevresinde havada devriye gezerek deniz üzerinden gelen yorgun kuşları karşılar; yüksek hız ve çevik manevralarla avlarını uçuş sırasında yakalar. Av bolluğunun yüksek olduğu zamanlarda yakalanan kuşların bir bölümü kayalık oyuklarda veya yuva çevresinde daha sonra tüketilmek üzere saklanabilir. Bu geç üreme stratejisi, yavruların büyüme dönemini sonbahar kuş göçünün en yoğun evresiyle eşleştirir. Böylece deniz adalarında normalde sınırlı olan besin kaynakları, göçmen kuşların mevsimsel geçişi sırasında kısa süreli fakat son derece zengin hale gelir.