Boz Doğan

Boz Doğan, Kuzey Yarımküre'nin kuzey ve ılıman kuşaklarında geniş bir dağılıma sahip küçük bir doğandır. Avrupa'nın kuzey kesimleri, İzlanda, İskandinavya ve Rusya'dan başlayarak Sibirya üzerinden Asya'nın doğusuna kadar uzanan geniş bölgelerde ürer; ayrıca Kuzey Amerika'da da yaygın olarak bulunur. Kuzeyde yaşayan popülasyonların büyük bölümü göçmendir. Üreme dönemi sona erdiğinde daha güneye hareket ederek Batı ve Güney Avrupa, Akdeniz havzası, Kuzey Afrika, Orta Doğu ve Asya'nın daha ılıman kesimlerinde kışlar. Güneydeki bazı popülasyonlarda göç mesafesi daha kısadır. Türkiye'de esas olarak göç ve kış dönemlerinde görülür; açık arazilerde, tarım alanlarında, sulak alanların çevresinde ve küçük kuş sürülerinin yoğunlaştığı bölgelerde karşılaşılabilir. Sonbahar göçünde görülme olasılığı belirgin biçimde artar. Göç ve kışlama dönemlerinde üreme alanlarındaki yüksek ve açık arazileri terk ederek daha alçak bölgelere, ovalara ve kıyılara inebilir. Geniş dağılımına rağmen birçok bölgede düşük yoğunlukta yaşayan ve gözden kolayca kaçabilen bir türdür.

Küçük, kompakt gövdeli, sivri kanatlı ve hızlı bir doğandır. Kerkenezden daha küçük ve daha güçlü yapılı görünür; kanatları kısa ve sivri, kuyruğu orta uzunluktadır. Cinsiyetler arasında hem büyüklük hem de renk açısından belirgin fark vardır ve dişi erkekten daha iridir. Erişkin erkek oldukça karakteristiktir; sırtı ve kanat üstleri mavimsi-gri, alt tarafı açık zemin üzerinde uzunlamasına koyu çizgilidir. Başında da gri tonlar hâkimdir. Kuyruğun ucunda geniş koyu bir bant bulunur. Dişi ve genç bireyler genel olarak kahverengidir; üst taraf koyu benekli, alt taraf ise belirgin uzunlamasına çizgilidir. Dişinin kuyruğunda çok sayıda koyu enine bant görülür. Yüz deseni bazı diğer doğanlardaki kadar güçlü değildir ve belirgin bir bıyık çizgisi genellikle bulunmaz. Uçuşu son derece hızlı, çevik ve doğrudandır. Avlanırken yere yakın uçması nedeniyle çoğu zaman ancak yaklaştığında fark edilir. Kanatlarını seri biçimde çırptıktan sonra kısa süzülmeler yapabilir. Küçük boyutuna rağmen güçlü yapısı ve yüksek manevra yeteneği sayesinde havadaki küçük kuşları uzun süre takip edebilen etkili bir avcıdır.

Boz Doğan esas olarak açık ve yarı açık arazilerin kuşudur. Üreme döneminde tundra, fundalıklar, turbalıklar, bozkırlar, dağlık açık alanlar ve seyrek ağaçlı kuzey ormanlarının kenarlarını kullanır. Avlanabilmesi için geniş görüş sağlayan açık alanların bulunması önemlidir. Bazı bölgelerde yuvalama için orman kenarları veya seyrek ağaçlık alanlardan yararlanırken, uzak kuzeyde tamamen açık tundrada yerde de yuvalayabilir. Diğer birçok doğan gibi çoğunlukla kendi yuvasını inşa etmez; uygun yerlerde başka kuşların eski yuvalarını kullanabilir veya yerdeki korunaklı bir noktaya yumurtlayabilir. Kış döneminde habitat seçimi daha geniş hale gelir. Tarım arazileri, otlaklar, bozkırlar, bataklıklar, tuzlu sazlıklar, deltalar, haliçler ve deniz kıyılarındaki açık alanlar kullanılabilir. Kış habitatının seçiminde belirleyici unsurlardan biri küçük ötücü kuşların bolluğudur. İspinozlar, tarla kuşları ve incirkuşları gibi küçük kuşların sürüler halinde toplandığı açık alanlar özellikle elverişlidir.

Boz Doğan büyük ölçüde küçük kuşlarla beslenen uzmanlaşmış bir avcıdır. Beslenmesinde tarla kuşları, incirkuşları, ispinozlar ve benzeri küçük ötücüler önemli yer tutar. Çoğunlukla yaklaşık 50 gramdan daha hafif kuşları hedeflese de fırsata göre farklı büyüklükte avları yakalayabilir. Avlanma tekniği hız ve sürprize dayanır. Açık arazide yere çok yakın ve hızlı uçarak yaklaşabilir, aniden ortaya çıkarak havalanan kuşlardan birini takibe alabilir. Başka zamanlarda açıkta bulunan alçak bir tünekten çevresini izleyerek uygun avın ortaya çıkmasını bekler. Havalanan kuşu seri kanat vuruşlarıyla takip eder ve yön değiştiren avın peşinden son derece çevik manevralar yapabilir. Küçük kuş sürülerine saldırdığında tek bir bireyi seçerek takibini sürdürebilir. Yakalanan av çoğunlukla yerde veya alçak bir tünek üzerinde tüketilir. Küçük kuşlar temel besinini oluşturmakla birlikte büyük böcekleri, özellikle uçan iri böcekleri ve yusufçukları da yakalayabilir; zaman zaman küçük memelilerden de yararlanır. Beslenmesinin mevsimsel olarak bulunduğu bölgedeki av bolluğuna uyum göstermesi, çok geniş bir coğrafyada yaşayabilmesini kolaylaştırır.