Boz Kaz

Boz Kaz, Avrupa’nın kuzey ve orta kesimlerinden İskandinavya, Doğu Avrupa ve Karadeniz çevresine, buradan Rusya, Orta Asya ve Sibirya’ya kadar uzanan geniş bir Palearktik dağılıma sahiptir. Batı ve güneydeki bazı popülasyonlar yerleşik veya kısa mesafeli hareketler yaparken kuzey ve doğudaki popülasyonların önemli bölümü göçmendir. Kış aylarında daha ılıman bölgelere çekilerek Batı ve Güney Avrupa, Akdeniz havzası, Karadeniz çevresi, Anadolu, Kafkasya, Orta Doğu ve Güney Asya’daki sulak alanlarda toplanır. Türkiye’de özellikle kış döneminde ve göç sırasında görülür; uygun sulak alanlarda kalabalık sürüler oluşturabilir. Göller, deltalar, barajlar ve çevresindeki geniş tarım arazileri kışlama açısından önemlidir. Sonbaharda kuzeyden gelen kuşlarla sayıları artar, ilkbaharda ise kuzeydeki üreme alanlarına dönüş hareketi başlar. Göç sırasında karakteristik V veya eğik sıralar halinde uçan sürüleri uzak mesafelerden fark edilebilir. Oldukça sosyal bir türdür; kışın diğer kazlarla karışık sürüler oluşturabilir ve gündüz beslenme alanlarıyla güvenli geceleme bölgeleri arasında düzenli uçuşlar yapabilir.

İri gövdeli, uzun boyunlu, güçlü ve ağır yapılı tipik bir “gri kaz”dır. Genel tüy rengi gri-kahverengidir; baş ve boyun gövdeye göre daha açık, sırt ve kanatlar ise kahverengimsi gri tonlardadır. Sırttaki tüylerin açık kenarları belirgin, düzenli ve pullu bir görünüm oluşturur. Gaga kalın, güçlü ve çoğunlukla turuncu veya pembemsi-turuncu; bacaklar belirgin pembemsidir. Karın erişkinlerde değişken miktarda koyu siyahımsı lekeler taşıyabilir. Kuyruk koyu merkezli ve geniş beyaz kenarlıdır; kuyruk sokumu ve kuyruk altındaki beyaz alan özellikle uçuşta dikkat çeker. Uçarken kanadın ön ve üst bölümündeki açık gri alan, daha koyu uçuş tüyleriyle güçlü bir kontrast oluşturur ve türün önemli teşhis özelliklerinden biridir. Erkek ve dişi görünüş bakımından birbirine çok benzer. Genç kuşların karınlarında erişkinlerde görülebilen koyu lekeler genellikle bulunmaz ve tüy desenleri daha düzgündür. Sakarca ile karşılaştırıldığında alnında beyaz leke bulunmaması, daha iri ve ağır görünüşü ile açık renkli güçlü gagası ayırt edilmesine yardımcı olur. Sesi yüksek, kalın ve evcil kazların sesine çok benzeyen tekrarlanan ötüşlerden oluşur.

Boz Kaz geniş, açık ve güvenli su yüzeyleriyle yakın çevresinde zengin beslenme alanlarının birlikte bulunduğu habitatları tercih eder. Üreme döneminde tatlı veya hafif acı göller, bataklıklar, sazlıklar, deltalar, nehir taşkın düzlükleri ve bitki örtüsü gelişmiş sığ sulak alanlarda yaşar. Yuvasını çoğunlukla sazlıkların içerisinde, küçük adacıklarda veya suya yakın yoğun bitki örtüsü arasında zemine yapar. Bitkisel malzemeden hazırlanan yuvanın içi yumuşak tüylerle döşenir. Dişi çoğunlukla 4–6 yumurta bırakır ve kuluçkanın büyük bölümünü üstlenirken erkek yakın çevrede nöbet tutar. Yumurtadan çıkan yavrular gelişmiştir; kısa süre içerisinde ebeveynlerini takip ederek suya girer ve kendi besinlerini toplamaya başlar. Aile grubu yavrular büyüyene kadar birlikte hareket eder. Üreme dönemi sonrasında sürüler büyür. Kışın göller, barajlar, lagünler, deltalar, nehirler ve korunaklı kıyı sulak alanlarını dinlenme ve geceleme amacıyla kullanırken gün içerisinde çevredeki çayırlar, meralar, anızlar ve tarım arazilerine beslenmeye çıkabilir. Güvenli bir su alanıyla yakınındaki geniş otlakların birlikteliği kışlama alanı seçiminde özellikle önemlidir.

Boz Kaz ağırlıklı olarak otçuldur ve beslenmesinin büyük bölümünü çeşitli bitkisel materyaller oluşturur. Taze otlar, saz ve su bitkilerinin sürgünleri, yapraklar, kökler, yumrular, tohumlar ve tahıllar başlıca besin kaynaklarıdır. İlkbahar ve yaz aylarında sulak alan çevresindeki taze ve besleyici otsu bitkileri yoğun biçimde tüketir. Su içerisinde başını ve boynunu aşağı uzatarak erişebildiği su bitkilerini koparabilir; sığ alanlarda gövdesinin ön bölümünü suya daldırarak dipteki bitkilere ulaşması da görülür. Sonbahar ve kış döneminde tarım alanlarının önemi artar. Hasat sonrasında tarlalarda kalan buğday, arpa, mısır ve diğer tahıllardan yararlanır; anızlarda yere dökülmüş taneleri toplar. Çayırlarda sürü halinde ilerleyerek kısa otları gagasıyla koparır, bazı bitkilerin kök ve yumrularını çıkarmak için toprağı eşeleyebilir. Beslenme çoğunlukla gündüz gerçekleşmekle birlikte insan baskısının yoğun olduğu alanlarda sabah erken, akşam veya gece beslenmesi artabilir. Büyük sürüler güvenli sulak alanlarda topluca dinlenir ve uygun zamanda çevredeki beslenme alanlarına uçar. Mevsime göre farklı bitkisel kaynaklardan yararlanabilmesi, türün hem doğal sulak alanlara hem de tarımsal peyzaja başarılı biçimde uyum sağlamasına olanak verir.