Bıyıklı baştankara

Bıyıklı Baştankara, Avrupa’nın batısından Orta ve Doğu Avrupa’ya, Anadolu ve Karadeniz çevresinden Orta Asya üzerinden Moğolistan ve Çin’e kadar uzanan parçalı bir dağılıma sahiptir. Dağılımı büyük ölçüde geniş sazlıkların varlığına bağlı olduğundan birbirinden kopuk yerel popülasyonlar halinde görülür. Türkiye’de yıl boyunca görülen ve üreyen yerli bir türdür; ancak dağılımı uygun sulak alanlarla sınırlıdır. Marmara, İç Anadolu, Ege, Akdeniz ve Doğu Anadolu’daki bazı büyük sazlık sistemlerinde yerel toplulukları bulunur. Uzun mesafeli düzenli bir göçmen değildir. Bununla birlikte özellikle üreme sonrasında genç bireyler yeni sulak alanlara dağılabilir ve sonbaharda yerel hareketler artabilir. Sert kışlar popülasyonları ciddi biçimde etkileyebilir; sazlıkların donması ve uzun süre karla örtülmesi besine erişimi azaltır. Üreme dönemi dışında sosyaldir ve sazlık içerisinde küçük gruplar veya daha büyük sürüler halinde dolaşır. Uçarken ve sazların arasında ilerlerken çıkardığı metalik çağrı sesleri çoğu zaman kuşların görülmesinden önce fark edilmelerini sağlar.

Küçük gövdeli, yuvarlak başlı ve gövdesine oranla oldukça uzun kuyruklu, kendine özgü görünümlü bir saz kuşudur. Erişkin erkeğin başı açık mavimsi-gri, sırtı ve kanatları sıcak tarçın-kahverengidir. Gözün altından aşağı doğru uzanan geniş siyah bıyık lekeleri en karakteristik özelliğidir; gerçekte sakaldan çok sarkık bir bıyığı andırır. Erkeğin kuyruk altı örtüleri siyahtır ve açık renkli gövdeyle belirgin kontrast oluşturur. Gaga sarı-turuncu, gözler açık sarımsıdır. Dişinin başı sıcak kahverengi ve tek renklidir; siyah bıyık bulunmaz, kuyruk altı daha açık renklidir. Genç bireyler dişiye benzer ancak sırt ve kuyrukta daha belirgin siyah alanlar taşır. Her iki cinsiyette de uzun basamaklı kuyruk, açık kahverengi gövde ve kanatlardaki siyah-açık renkli desen dikkat çeker. Saz saplarına son derece çevik biçimde tutunur, bazen iki sap arasında bacaklarını açarak hareket eder. Uçuşu genellikle alçak, hızlı kanat vuruşlu ve dalgalıdır. İnce, metalik “ping” benzeri çağrısı türün sazlık içerisindeki varlığını belirlemede çok kullanışlıdır.

Bıyıklı Baştankara yaşamının neredeyse tamamını sulak alanlardaki geniş ve yoğun sazlıklarda geçirir. Özellikle kamış ve sazların geniş kesintisiz topluluklar oluşturduğu göller, deltalar, bataklıklar, lagünler ve sığ sulak alanlar temel habitatıdır. Yuvalama için olgun ve sık sazlıkları tercih ederken beslenmek amacıyla daha açık, genç veya seyrek sazlık bölümlere geçebilir. Yuvasını su veya çamur yüzeyine yakın, sık sazların arasına kurar. Çanak biçimindeki yuva saz yaprakları ve diğer sucul bitkilerden yapılır, iç kısmı ince bitkisel lifler ve tüylerle döşenir. Yuva yapımına erkek ve dişi birlikte katılır. Genellikle 5–7 yumurta bırakılır ve kuluçkayı her iki eş paylaşır. Yavruların beslenmesine de erkek ve dişi birlikte katılır. Üreme sezonunun uzun olması nedeniyle uygun koşullarda aynı yıl içerisinde birden fazla kez yavru yetiştirebilir. Sazlıkların kurutulması, yakılması veya geniş ölçekte ortadan kaldırılması yerel popülasyonları doğrudan etkileyebilir.

Beslenmesi mevsime göre dikkat çekici biçimde değişir. İlkbahar ve yaz aylarında ağırlıklı olarak böcekler ve diğer küçük omurgasızlarla beslenir. Sinekler ve larvaları, kınkanatlılar, tırtıllar, örümcekler ve küçük yumuşakçalar tüketilir; yavrular da büyük ölçüde bu protein açısından zengin besinlerle büyütülür. Avlarını saz saplarından, yapraklardan, su yüzeyinden ve sazlığın tabanındaki bitki artıklarından toplar. Sonbaharla birlikte böceklerin azalması üzerine beslenme giderek tohum ağırlıklı hale gelir. Kışın özellikle kamış ve saz tohumları temel besin kaynağıdır; ayrıca çeşitli bataklık ve kıyı bitkilerinin tohumlarını da tüketir. Bu mevsimsel değişime uyum sağlamak için sindirim sistemi de değişir. Sonbaharda küçük kum ve taş parçaları yutar; bunlar kaslı midede sert tohumların öğütülmesine yardımcı olur. Böylece yazın büyük ölçüde böcekçil olan tür, kışın sazlıkların sağladığı zengin tohum kaynağıyla yaşamını sürdürebilir.