Boz Yelkovan

Boz Yelkovan, Akdeniz havzasının karakteristik açık deniz kuşlarından biridir. Başlıca üreme kolonileri Akdeniz'deki adalar ve kıyıya yakın kayalık adacıklarda bulunur; İspanya'nın doğusundan Fransa, İtalya ve Adriyatik üzerinden Ege Denizi'nin doğusuna kadar uzanan geniş fakat koloniler halinde parçalı bir dağılım gösterir. Üreme dönemi dışında oldukça hareketlidir. Akdeniz'den Cebelitarık yoluyla Atlantik'e çıkan çok sayıda birey Batı Avrupa ve Kuzeybatı Afrika açıklarına kadar yayılır; bazıları daha güneye ulaşır. Türkiye'de özellikle Ege ve Akdeniz kıyılarında düzenli olarak görülür. Açık denizde daha yaygın olmakla birlikte boğazlar, adalar ve kıyıya yakın beslenme alanlarında da gözlenebilir. Ege'deki uygun adalarda üreme kolonileri bulunur. İlkbahardan yaz sonuna kadar üreme bölgeleri çevresindeki hareketlilik belirgindir; üreme sonrasında bireyler daha geniş deniz alanlarına dağılır. Karadan yapılan gözlemlerde kuvvetli rüzgârların kuşları kıyıya yaklaştırdığı dönemler türü görmek için özellikle elverişli olabilir.

Boz Yelkovan güçlü gövdeli, uzun ve dar kanatlı, iri başlı ve belirgin tüp burunlu bir deniz kuşudur. Üst taraf genel olarak gri-kahverengidir; baş ve ense de benzer koyu tonlar taşır. Alt taraf büyük ölçüde beyazdır ve koyu üst tarafla belirgin kontrast oluşturur. Kanat altı esas olarak beyaz olmakla birlikte kenarlarda ve uçlarda koyu çizgiler görülür. Gaga güçlü, sarımsı renkte ve uç kısmı kancalıdır. Kuyruk kısa ve koyudur. Erkek ve dişi görünüş bakımından birbirine çok benzer. Genç kuşlar da erişkinlere yakın bir tüy desenine sahip olduğundan yaş ayrımı uzaktan kolay değildir. Açık denizde teşhiste yalnız renk değil uçuş biçimi son derece önemlidir. Uzun kanatlarıyla deniz yüzeyine yakın süzülür, rüzgârı kullanarak dalgaların arasında yükselip alçalır ve araya birkaç güçlü kanat vuruşu ekler. Sakin havalarda daha fazla kanat çırparken rüzgârlı koşullarda uzun süre enerji harcamadan süzülebilir. Yelkovan ile karşılaştırıldığında daha iri ve ağır görünüşlü, kanatları daha geniş, alt tarafı çok daha açık renklidir. Cory Yelkovanı ile yakın akrabadır; güncel sınıflandırmada Boz Yelkovan Akdeniz'de üreyen ayrı tür olarak değerlendirilir. Kolonilerde gece duyulan boğuk, iniltili ve tekrarlanan sesleri gündüz denizdeki sessiz davranışından oldukça farklıdır.

Boz Yelkovan yaşamının büyük bölümünü açık denizde geçirir ve karaya esas olarak üremek amacıyla gelir. Kıta sahanlığı çevresi, adalar arasındaki kanallar, denizaltı yükseltileri, cephe bölgeleri ve besinin yoğunlaştığı üretken deniz alanları önemli beslenme habitatlarıdır. Balık sürülerinin yüzeye yaklaştığı bölgelerde yoğunlaşabilir ve başka deniz kuşlarıyla birlikte büyük beslenme toplulukları oluşturabilir. Üreme için insan erişiminin sınırlı olduğu kayalık adaları, küçük adacıkları ve sarp kıyıları tercih eder. Yuva açıkta kurulmaz; kaya yarıkları, doğal oyuklar, taşların altındaki boşluklar ve benzeri korunaklı alanlar kullanılır. Kuşlar kolonilere çoğunlukla karanlıkta gelir. Bu gececil davranış, özellikle büyük martılar gibi gündüz etkin yırtıcılara karşı riski azaltır. Aynı yuva boşluğu ve eş uzun yıllar boyunca kullanılabilir. Üreme başarısı yalnız koloninin güvenliğine değil, çevredeki denizlerin besin üretkenliğine de bağlıdır; erişkinler yavru için yiyecek ararken koloniden oldukça uzak deniz alanlarına gidebilir. Adalara getirilen sıçan ve kediler gibi memeli yırtıcılar yumurta ve yavrular için ciddi tehdit oluşturabilir. Balıkçılık araçlarına takılma, deniz kirliliği, plastik atıklar, kolonilerde insan rahatsızlığı ve denizel besin kaynaklarındaki değişimler de türü etkileyen önemli baskılardır.

Boz Yelkovanın beslenmesinde küçük ve orta boy sürü balıkları ile kalamarlar önemli yer tutar; kabuklular ve başka deniz canlılarından da yararlanır. Besinini çoğunlukla deniz yüzeyinden veya yüzeye yakın tabakalardan alır. Uçarken suya kısa dalışlar yapabilir, yüzerek avını takip edebilir ve gerektiğinde suyun altına dalabilir. Balık sürülerini yüzeye sıkıştıran büyük yırtıcı balıkların çevresinde diğer deniz kuşlarıyla birlikte beslenmesi görülebilir. Balıkçı teknelerini takip ederek denize atılan balık ve işleme artıklarından da yararlanır. Üreme döneminde erişkinler denizde topladıkları besinleri midelerinde taşıyarak kolonideki yavrularına getirir; beslenme alanlarının uzaklığı günlük hareketlerini belirgin biçimde etkileyebilir.